عدالت علوي

«السلام عليك يا .... ميزان قسط الله.... و العدل الوفي... فانت عين غيبه و ميزان قسطه.»[1]
علي(ع) پيشواي حق‌طلبان و عدالت‌خواهان، پس از رسول خدا(ص) و برترين نمونه در اجراي عدالت است. تا آنجا كه او را شهيد راه عدالت مي¬دانند: «قُتل عليٌّ في محراب عبادته لشدة عدله».[2] در انديشة امام علي(ع)، مقصد و هدف حكومت، برپايي حق و عدالت در ميان مردمان است. ابن عباس گويد: در «ذي قار» بر امير مؤمنان(ع) وارد شدم. آن حضرت مشغول پينه زدن كفش خود بود. چون مرا ديد، فرمود: «قيمت اين كفش چند است؟» گفتم بهايي ندارد. فرمود:
والله لهي احب الي من امرتكم، الا اقيم حقا او ادفع باطلا.[3]
به خدا سوگند اين كفش نزد من محبوب¬تر است از حكومت بر شما مگر آن كه حقي را بر پا دارم يا باطلي را دفع كنم.
اللهم انك تعلم انه لم يكن الذي كان منا منافسة في سلطان، و لا التماس شيء من فضول الحطام، و لكن لنرد المعالم من دينك، و نظهر الاصلاح في بلادك، فيامن المظلومون من عبادك، و تقام المعطلة من حدودك.
پروردگارا، تو مي¬داني آنچه ما انجام داديم، نه براي اين ‌بود كه ملك و سلطنتي به دست آوريم، و نه براي اينكه از متاع پست دنيا چيزي تهيه كنيم؛ بلكه به خاطر اين بود كه نشانه¬هاي از بين رفتة دينت را باز گردانيم، و اصلاح را در شهرهايت آشكار سازيم، تا بندگان ستمديده¬ات در ايمني قرار گيرند و قوانين و مقرراتي كه به دست فراموشي سپرده شده، بار ديگر عملي گردد.
امير مؤمنان(ع) هدف تشكيل حكومت را در برپايي حق و عدل منحصر مي¬داند. مي‌فرمايد اين امر موجب برپا شدن نشانه¬هاي دين و ظهور دينداري، اصلاح كارها، فراهم شدن امنيت و آسايش ستم‌ديدگان و عملي شدن قوانين الهي است.
اداره امور جز با برپا داشتن عدالت به سامان نمي¬رسد و آنچه سبب قوام و بقاي حكومت¬ها و دولت¬ها مي¬شود، همين است. اين حقيقت به صورت¬هاي گوناگون در كلام نوراني پيشوايان عصمت و طهارت آمده است. از جمله از امير مؤمنان(ع) نقل شده است:
العدل نظام الامرة ؛ عدل نظام بخش حكومت است. [4]
العدل قوام الرعية ؛ عدل نگهدارنده مردم است. [5]
العدل حياة ؛ عدالت جان ماية زندگي است. [6]
العدل سائسٌ عام ؛ عدالت قانوني همگاني و عمومي است. [7]
العدل يضع الامور مواضعها ؛ عدل همه چيز را در جاي خود قرار مي‌دهد. [8]
ما حصن الدول بمثل العدل ؛ هيچ چيز چون عدل، دولت¬ها را محكم نداشته است.[9]

اعدل تدم لك القدرة ؛ دادگر باش، قدرت برايت پايدار مي¬ماند. [10]
في العدل الاقتداء بسنة الله و ثبات الدول ؛ اجراي عدالت، اقتدا به سنت خدا و سبب پابرجا بودن دولت¬هاست. [11]
بالسيرة العادلة يقهر المنادي ؛ با سيرت عادله دشمنان مقهور مي‌شوند. [12]
من عمل بالعدل حصّن الله ملكه،‌ اعدل تملك اعدل تحكم، لن تحصّن الدول بمثل استعمال العدل فيها، دولة العادل من الواجبات، ثبات الملك في العدل، الطاعة جنّة الرعية والعدل جنّة الدول، ثبات الدول باقامة سنن العدل، في العدل الاقتداء بسنّة الله و ثبات الدول، من عدل في سلطانه استغني عن اعوانه، العدل قوام البريّة، حسن العدل نظام البريّة، العدل اقوي اساسٍ، العدل افضل السياستين، كفي بالعدل سائساً، ملاك السياسة العدل، خير السياسات العدل، لارياسة كالعدل في السياسة، جمال السياسة العدل في الامرة والعفو مع القدرة، الرعية لايصلحها الاّ العدل، اجعل الدين كهفك والعدل سيفك تنج من كلّ سوء و تظفر علي كلّ عدوّ، قلوب الرعية خزائن راعيها، فما اودعها من عدل اوجور وجده، ما عمرت البلدان بمثل العدل، عدل السلطان خير من خصب الزمان، بالعدل تتضاعف البركات، من عدل تمكّن، من عدل في البلاد نشر الله عليه الرحمة، من عمل بالعدل في من دونه رزق العدل ممن فوقه، شيئان لايوزن ثوابهما: العفو والعدل، ليس ثواب عندالله سبحانه اعظم من ثواب السلطان العادل.[13]

-------------------------------------------------------------------------------

پی نوشت ها:
[1] . بحار الانوار، ج 100، ص 348.
[2] . امام علي(ع) صداي عدالت انسانيت، جرج جرداق مسيحي، ترجمه سيد هادي خسروشاهي، ج 1، ص 62 و 63.
[3] . نهج البلاغه، خطبه 33.
[4] . همان، كلام 131.
[5] . غرر الحكم، ج 1، ص 40.
[6] . همان، ص 46.
[7] . نهج‌البلاغه، حكمت 437.
[8] . همان، حكمت 374.
[9] . غررالحكم، ص 37.
[10] . غرر الحكم، ج 6، ص 74.
[11] . همان، ج 2، ص 178.
[12] . همان، ج 3، ص 219.
[13] . به نقل از «موسوعة الامام علي بن ابي‌طالب(ع)»، محمدي‌ري‌شهري، صص 315-320.

جايگاه عدالت اجتماعي از ديدگاه امام خميني ( قسمت سوم )

3 ـ دفاع از حقوق طبقات محروم جامعه و طرد فرهنگ اشرافي گرايي
امام خميني (قدس سره ) با بينش سياسي ـ الهي خاصي كه داشتند , بارها به مسئولين و كارگزاران نظام اسلامي اتمام حجت مي كردند و مي گفتند : كه خدمت به محرومين جامعه عبادت است , و آنان را « ولي نعمت » خطاب مي كردند. و غفلت از امور آنان را مايه ي غضب و خشم پروردگار , در دنيا و آخرت مي دانستند.
خدا نياورد , آن روزي را , كه سياست ما وسياست مسئولين كشور ما , پشت كردن به دفاع از محرومين و رو آوردن به حمايت از سرمايه دارها گردد; و اغنيا و ثروتمندان از اعتبار و عنايت بيشتري برخوردار بشوند. « معاذالله » كه اين با سيره و روش انبيا و اميرالمومنين (عليه السلام ) و ائمه ي معصومين عليهم السلام ـ سازگار نيست , ... گمان نمي كنم , عبادتي بالاتر از خدمت به محرومين وجود داشته باشد , ... يك موي سر اين كوخ نشينان و شهيد دادگان به همه ي كاخ و كاخ نشينان جهان شرافت دارد . (42 )
4 ـ پرهيز از شعارگرايي در دفاع از حقوق طبقات محروم جامعه
يكي از ويژگي هاي حاكمان طاغوتي در دنياي اسلام از دوران بني اميه و بني عباس تا به امروز استفاده از عنوان « حكومت و خلافت اسلامي » براي سرپوش گذاشتن روي اعمال غير اسلامي و غير انساني شان بوده است .
ايشان بايد بگويد , كه اين دولت هاي اسلامي , همه ي دولت هاي اسلامي , (در مقياس جهان اسلام ) , الا يك معدود بسيار كمي , اصلا به اسلام كاري ندارند , اسلام وسيله براي مقام است , ... ما كه اميدواريم , كه يك جلوه ي ولو بسيار ناقصي از ولايت , از ولايت علي بن ابيطالب (ع ) در كشور ما باشد , ما بايد توجه بكنيم , كافي ندانيم , اينكه ما تظاهر مي كنيم , و شعار مي دهيم و چه اينها كافي نيست . دولت واقعا " بايد با تمام قدرت , آنطوري كه علي (ع ) براي محرومين دل مي سوزاند , ... دل بسوزاند . (33 )
5 ـ وجود كارگزاران برخاسته از طبقات محروم جامعه
امروز در كنار باورهاي ديني , اعتقادي و ساير عناصر تشكيل دهنده ي قدرت ملي يك جامعه ي مستقل , وجود وحدت و همبستگي ملي بين آحاد مردم يكي از مهمترين عناصر استحكام نظام هاي سياسي است , فلذا در سايه ي حكومت مردمي ضريب وحدت و همبستگي ملي افزايش مي يابد و چنين امري باعث تقويت نظام سياسي حاكم در سطح نظام بين المللي مي گردد.
در طول تاريخ شاهنشاهي در ايران ... حكومت , حكومت اشراف بود. يكي از نعمت هاي بزرگي كه خداي تبارك و تعالي به اين ملت عنايت فرمود اينكه حكومت , حكومت مستضعفين است . حكومت محرومين است , يعني آنهايي كه در راس حكومت واقع شده اند , ... خودشان لمس محروميت را كرده اند , ... حكومت مردمي يكي از خاصيات بزرگش اين است , كه خوف (قدرت هاي استكباري ) در دل شان نيست , ... مردم پشتيبان حكومت هستند , ... اگر نصف مردم (ايران ) پشتيبان محمد رضا بودند , اين مصيبت ها به سر او مي آمد !(34 )
6 ـ توان ايجاد عدالت اجتماعي در سطح سياست خارجي و روابط بين المللي
در جهان امروزي بشر توانسته است , در سايه ي خرد جمعي به پيشرفت هاي محيرالعقولي در رشته هاي مختلف علوم دسترسي پيدا كند. فلذا در سايه ي دست يابي به انواع و اقسام علوم تجربي در زمينه هاي علمي , فرهنگي و بالاخص دانش ارتباطات , دنيا به منزله « دهكده جهاني » محسوب مي گردد. در اين دهكده همه ي كشورهاي جهان براي ادامه ي حيات سياسي , اجتماعي , ... و همچنين تامين نيازهاي روزافزون مادي و معنوي خود نياز به تعامل دارد.
در اين مبادله ملتي قدرتمند و سرافراز محسوب مي شود , كه حكومت شان بتواند , با استفاده از سرمايه هاي ملي در يك تعامل مثبت در عرصه ي بين المللي تاثير گذار باشد , در اين عرصه نيز مانند , عرصه ي داخلي همه ي شرايط مذكور در اعمال حاكميت سياسي در داخل به مدد حاكمان در روابط خارجي درمي آيد.
ما با خواست خدا دست تجاوز و ستم همه ي ستمگران را در كشورهاي اسلامي مي شكنيم و با « صدور انقلاب » مان , كه درحقيقت صدور اسلام راستين و بيان احكام محمدي (ص ) است , به سيطره و سلطه و ظلم جهان خواران خاتمه مي دهيم و به ياري خدا راه را براي ظهور منجي و مصلح كل و امامت مطلق حق امام زمان ـ ارواحنافداه ـ هموار مي كنيم . (45 )
ما تا آخرين قطره ي خون خويش با آنان شديدا مي جنگيم , چرا كه مرد جنگيم . ما انقلابمان را به تمام جهان صادر مي كنيم , چرا كه انقلاب ما اسلامي است و تا بانگ « لااله الاالله و محمد رسول الله » بر تمام جهان طنين نيفكند , مبارزه هست و تا مبارز در هر كجاي جهان عليه مستكبرين هست , ما هستيم (46 )
ما اين واقعيت را در سياست خارجي و « بين الملل اسلامي » مان بارها اعلام نموده ايم , كه درصد گسترش نفوذ اسلام در جهان و كم كردن سلطه ي جهانخواران بوده و هستيم . حال اگر نوكران آمريكا نام اين سياست را « توسعه طلبي » و تفكر تشكيل « امپراتوري بزرگ » مي گذارند , از آن باكي نداريم واستقبال مي كنيم .
ما درصدد خشكانيدن ريشه هاي فاسد « صهيونيزم » , « سرمايه داري » و « كمونيزم » در جهان هستيم . ما تصميم گرفته ايم , به لطف و عنايت خداوند بزرگ , نظام هايي كه بر اين سه پايه استوار گرديده اند , نابود كنيم , و نظام اسلام رسول الله (ص ) را در جهان استكبار ترويج نماييم . (47 )
ما با « كمونيسم بين الملل » به همان اندازه در ستيزيم , كه با جهانخواران غرب به سركردگي امريكا. و با صهيونيزم و اسرائيل شديدا مبارزه مي كنيم . دوستان عزيزم ! بدانيد كه خطر قدرت هاي كمونيستي از آمريكا كمتر نيست , و خطر آمريكا به حدي است , كه اگر كوچكترين غفلتي كنيد , نابود مي شويد , ... من بار ديگر پشتيباني خودم را از تمام نهضت ها و جبهه ها و گروههايي كه براي رهايي از چنگال ابرقدرت هاي چپ و راست مي جنگند , اعلام مي كنم . (48 )
ما امروز دورنماي « صدور انقلاب اسلامي » را در جهان مستضعفان و مظلومان بيش از پيش مي بينيم و جنبشي كه از طرف مستضعفان و مظلومان جهان عليه مستكبران و زورمداران شروع شده و در حال گسترش است , اميد بخش آتيه ي روشن است و وعده ي خداوند را نزديك و نزديك تر مي نمايد. گويي جهان مهيا مي شود , براي طلوع آفتاب ولايت از افق مكه ي معظمه و كعبه ي آمال محرومان و حكومت مستضعفان . (49 )
7 ـ حفظ نظام جمهوري اسلامي در مقابل آسيب هاي داخلي و تهديدات خارجي
حفظ اسلام در راس تمام واجبات است , كه انبيا عظام از آدم (ع ) تا خاتم النبيين (ص ) در راه آن كوشش و فداكاري جان فرسا نموده اند و هيچ مانعي آنان را از اين فريضه ي بزرگ بازنداشته است , و همچنين پس از آنان اصحاب متعهد و ائمه ـ عليهم صلوات الله ـ با كوشش هاي توان فرسا تا حد نثار خون خود در حفظ آن كوشيده اند. و امروز بر ملت ايران خصوصا , و بر جمع مسلمانان عموما , واجب است , اين امانت الهي رالله حفظ نموده و در راه ايجاد مقتضيات بقاي آن ... كوشش نمايند . (50 )
« مساله ي حفظ « نظام جمهوري اسلامي » در اين عصر و با وضعي كه در دنيا مشاهده مي شود و با اين نشانه گيري هايي كه از چپ و راست و دور و نزديك , نسبت به اين مولود شريف مي شود , از اهم واجبات عقلي وشرعي است , كه هيچ چيز به آن مزاحمت نمي كند » . (51 )
« اگر اسلام عزيز و جمهوري اسلامي نوپا به انحراف كشيده شود و سيلي بخورد و به شكست منتهي شود , خداي نا خواسته اسلام براي قرن ها به طاق نسيان سپرده مي شود و به جاي آن « اسلام شاهنشاهي و ملوكي » جايگزين آن خواهد شد » . (52 )
پيام ويژه
حضرت خاتم الاوصيا و مفخرالاوليا حجت بن الحسن ـ ارواحنا لمقدمه الفدا... بزرگ شخصيتي , كه برپاكننده عدالتي است , كه بعثت انبيا ـ عليهم السلام ـ براي آن بود. و چه مبارك است , زاد روز ابرمردي كه جهان را از شر ستمگران و دغل بازان تطهير مي نمايد. و زمين را پس از آنكه ظلم و جور آن را فرا گرفته پر از عدل و داد مي نمايد و مستكبران جهان را سركوب و مستضعفان جهان را وارثان ارض مي نمايد.
و چه مسعود و مبارك است , روزي كه جهان از دغلبازي ها و فتنه انگيزي ها پاك شود و « حكومت عدل الهي » بر سراسر گيتي گسترش يابد و منافقان و حيله گران از صحنه خارج شوند و پرچم عدالت و رحمت حق تعالي بر بسيط زمين افراشته گردد و تنها « قانون عدل اسلامي » بر بشريت حاكم شود و كاخ هاي ستم وكنگره هاي بيداد فرو ريزد.
و آنچه غايت بعثت انبياـ عليهم صلوات الله ـ و حاميان اوليا بوده تحقق يابد و بركات حق تعالي بر زمين نازل شود و قلم هاي ننگين و زبان هاي نفاق افكن شكسته و بريده شود و سلطان حق تعالي بر عالم پرتو افكن گردد و شياطين و شيطان صفتان به انزوا گرايند و سازمان هاي دروغين « حقوق بشر » از دنيا برچيده شوند.
و اميد است , كه خداوند متعال آن روز فرخنده را , به ظهور اين مولود فرخنده , هر چه زودتر فرا رساند و خورشيد هدايت و امامت را طالع فرمايد. و اكنون ما منتظر قدوم مباركش مكلف هستيم ; تا با تمام توان كوشش كنيم , تا « قانون عدل الهي » را در اين كشور ولي عصر ـ عج الله تعالي فرجه ـ حاكم كنيم . (53 )
جمع بندي و نتيجه گيري
خلاصه ي پژوهش و ديدگاه نگارنده : در كنار تحول اميد بخش و رو به ترقي ايران اسلامي به عنوان ام القراي جهان اسلام در قرن بيستم ; قرن افول ارزش هاي الهي انساني ; با ايجاد انقلاب اسلامي كه خود معلول خونبهاي هزاران زن و مرد دلباخته ي اسلام راستين و حقيقي است , « عدالت اجتماعي » در پرتو انديشه ي تابناك احياگر اسلام ناب محمدي (صل الله عليه و آله و سلم ) امام خميني (صل الله عليه و آله و سلم ) به جايگاه واقعي خود بازگشت .
ولي در كنار اين تحول اميدبخش و رو به ترقي در سايه ي نگرش صحيح به مقوله ي « عدالت اجتماعي » توام با معنويت و بازيافت اصول و ارزش هاي اسلام ناب , همچنان به دليل وجود مديران نالايق و دنياگرا شاهد « نابرابري اجتماعي » در ارتباط با حقوق اقشار محروم و مستضعف جامعه هستيم . تا جايي كه به اعتقاد مقام معظم رهبري حضرت آيت الله خامنه اي طبق تقسيم بندي مراحل پنجگانه ي انقلاب اسلامي ; يعني « ايجاد انقلاب اسلامي » , « ايجاد نظام اسلامي » , « ايجاد دولت اسلامي » , ايجاد كشور اسلامي » , « ايجاد دنياي اسلامي » , ايران اسلامي هم اكنون در مرحله ي « ايجاد دولت اسلامي » و در آستانه ي « ايجاد كشور اسلامي » قرار دارد.
اميد است , با بازخواني اصول مسلم اسلامي و اصلاح مديريت نالايق و قطع دست هاي ناپاك در امر مديريت جامعه ي اسلامي , بار ديگر شاهد برپايي نهضت تمام عيار عدالت خواهي به سبك « نبوي » و « علوي » در كشور قائم آل محمد (صلي الله عليه و آله و سلم » بوده باشيم . و در نتيجه با زمينه سازي مناسب در زمان ظهور آن حضرت (صلي الله عليه و اله وسلم ) شاهد گسترش عدالت در مقياس جهاني و در همه ي ابعاد مادي و معنوي باشيم .
« اللهم انا نرغب اليك في دوله كريمه تعز بها الاسلام و اهله و تذل بها النافق و اهله .... اللهم انا نشكوا اليك فقد نبينا (صلواتك عليه و آله ) و غيبه ولينا و كثرت عدونا و قله عددنا و شدت الفتن بنا و تظاهر الزمان علينا » « ان تنصروا الله ينصركم و يثبت اقدامكم »
فهرست منابع
42 ـ همان , ج 20 , صص 342 ـ341
43 ـ همان , ج 18 , صص 159 ـ158
44 ـ همان , صص 32 ـ27
45 ـ همان , ج 20 , ص 345
46 ـ همان , ج 12 , صص 148 ـ147
47 ـ همان , ج 21 , ص 81
48 ـ همان , ج 12 , صص 203 ـ202
49 ـ همان , ج 17 , ص 480
50 ـ همان , ج 21 , ص 403
51 ـ همان , ج 19 , ص 153
52 ـ همان , ج 18 , ص 5
53 ـ همان , ج 14 , صص 473 ـ472
امام خميني : ما با خواست خدا دست تجاوز و ستم همه ي ستمگران را در كشورهاي اسلامي مي شكنيم و با صدور انقلاب مان , كه در حقيقت صدور اسلام راستين و بيان احكام محمدي است , به سيطره و سلطه و ظلم جهان خواران خاتمه مي دهيم و به ياري خدا راه را براي ظهور منجي و مصلح كل و امامت مطلق حق امام زمان ـ ارواحنا فداه ـ هموار مي كنيم
امام خميني : ما اين واقعيت را در سياست خارجي و « بين الملل اسلامي » مان بارها اعلام نموده ايم ; كه درصد گسترش نفوذ اسلام در جهان و كم كردن سلطه ي جهانخواران بوده و هستيم . حال اگر نوكران آمريكا نام اين سياست را « توسعه طلبي » و تفكر تشكيل « امپراتوري بزرگ » مي گذارند , از آن باكي نداريم و استقبال مي كنيم
امام خميني : خدا نياورد , آن روزي را , كه سياست ما و سياست مسوولين كشور ما , پشت كردن به دفاع از محرومين و رو آوردن به حمايت از سرمايه دارها گردد; و اغنيا و ثروتمندان از اعتبار و عنايت بيشتري برخوردار بشوند. « معاذالله » كه اين با سيره و روش انبيا و اميرالمومنين و ائمه ي معصومين عليهم السلام سازگار نيست
 

عدالت در رفتارهاى امام علي عليه السّلام

 آنچه را كه على عليه السّلام در مورد عدالت مى‌گفت، خود با تمام وجود به آن عمل مى‌كرد، رفتار عادلانه او ناشى از بينش وسيعى بود كه آن بزرگوار از ضرورت اجراى عدالت داشت ‌و در تمام جنبه‌هاى فردى و اجتماعى، خصوصاً در روزگار زمامداريش، به آن پايبند بود. اگر كسى پست و مقامى نداشت و حاكم و فرمانروايى هم نبود و ديگران را به عدالت ‌سفارش مى‌كرد، سخنانش تأثير چندانى نداشت، اما اگر شخصى، فرمانرواىِ قلمرو وسيعى بود و اموال و نفوس مردم در دستش بود و آن گاه سرسختانه به عدالت رفتار كرد، بسيار ستودنى و قابل تمجيد است. على آن يگانه مردى است كه نه فقط در گفتار بلكه ‌در رفتار فردى و اجتماعى‌اش، عدالت موج مى‌زند. او از همان روزهاى نخست كه قدرت ‌اجرايى حكومت را به دست گرفت، مردم را به دادگسترى دولت خود نويد داد و برنامه‌هاى اصلاحى خود را آغاز كرد. استانداران، فرماندهان، و همه كارمندان عالى ‌رتبه‌اى كه عثمان بر شهرها و مناطق به ناحق گماشته بود بركنار كرد و به جاى آنان ‌كسانى كه امتحان فضيلت و پاك‌دامنى داده بودند به كار گمارد و تمام آنها را با دستور العمل‌هاى اسلامى و با شعار تقوا، راستى، پاك‌دلى، مهربانى، صداقت و درستى اعزام ‌مى‌كرد. آرى، امام على عليه السّلام در طول پنج سال حكومتش، به گونه‌اى رفتار كرد كه نمونه ‌كامل يك فرمانرواى جامعه انسانى براى هميشه تاريخ شد. و به حق مى‌توان گفت كه اگر حكومت على عليه السّلام نمى‌بود عدالت اجتماعى در جامعه پس از رسول خدا صلى الله عليه و آله معنا و مفهوم ‌پيدا نمى‌كرد و به جز مسموعاتى باقى نمى‌ماند. ما در اين جا فقط چند نمونه از كردارهاى عادلانه آن امام بزرگوار را ذكر مى‌كنيم .

 مصادره اموال به يغما رفته

ابن ابى الحديد از ابن عباس نقل مى‌كند: روز دومى كه مردم با امام بيعت كرده ‌بودند به مسجد آمد و فرمود:

«وَاللهِ لَو وَجَدتُهُ قَد تُزوِّجَ بِهِ النِساء، وَ مُلكِ بِهِ الاِْماء، لَرَدَدْتُهُ، فاِنَّ فِى الْعَدلِ ‌سَعَةً وَ مَن ضاقَ عَلَيهِ الْعَدلُ فَالجُورُ عَلَيهِ اَضْيَقْ؛ به خدا سوگند! آنچه از عطاياى عثمان و آنچه از بيت المال مسلمين به اين و آن بخشيده ‌به صاحبش (بيت المال) برمى‌گردانم اگر آن اموال، كابين و مهريه زنان باشند و يا با آن، ‌كنيزان را خريده باشند. زيرا عدالت گشايش مى‌آورد و كسى كه عدالت بر وى گران آيد تحمل ظلم و ستم بر او گران‌بارتر خواهد بود.»(1)

اين سخنان تند ولى صريح و آشكار درباره باز گرداندن اموال كسانى بود كه عثمان به ‌جمعى از بستگان و اصحابش بدون اين كه خدمتى به اسلام و مسلمين كرده باشند بخشيده بود. (2) آرى على عليه السّلام از همان روزى كه به مقام حكومت رسيد عملاً دست به كار شد وعدالت اجتماعى را به اجرا درآورد.

 سهم مساوى على عليه السّلام و بنده‌اش

ابى رافع نقل مى‌كند كه طلحه و زبير نزد اميرالمؤمنين آمدند و گفتند: عمر از بيت‌المال به ما سهم بيشترى مى‌داد. امام فرمود: رسول خدا چقدر مى‌داد؟ آنها ساكت ‌شدند، امام فرمود: مگر نه رسول خدا اموال را به طور مساوى بين مسلمين تقسيم ‌مى‌كرد؟ گفتند: چنين بود. امام فرمود: روش پيامبر نزد شما درست‌تر است يا راه عمر؟ گفتند: البته روش رسول خدا، اما ما سابقه بيشترى در اسلام داريم و زحمت بيشترى ‌متحمل شده‌ايم و نيز از بستگان رسول خدا هستيم؟ امام فرمود: سابقه شما به اسلام ‌بيشتر است يا سابقه من؟ گفتند: سابقه شما. فرمود قرابت و بستگى شما به رسول خدا بيشتر است يا من؟ گفتند: شما. فرمود: زحمت من در راه اسلام بيشتر است يا شما؟ گفتند: زحمت شما. سپس فرمود: به خدا سوگند! بين من و اين اجيرم امتيازى نيست. و با دست مبارك اشاره به اجير كرد.(3)

 خاموش كردن چراغ بيت المال

كشفى حنفى و ديگران روايت كرده‌اند كه: شبى اميرالمؤمنين عليه السّلام بر بيت‌المال داخل ‌شد تا تقسيم آنها را در دفتر حساب بنويسد. در اين هنگام طلحه و زبير وارد شدند. على عليه السّلام چراغى كه مقابلش بود خاموش كرد و فرمود چراغ ديگرى را از خانه‌اش بياورند. آنها سؤال كردند ميان دو چراغ، چه فرقى است؟ فرمودند: روغن اين چراغ از بيت‌المال ‌است، در روشنى آن نشستن و با شما در غير بيت‌المال سخن گفتن، درست نيست.(4)

 درد دل على عليه السّلام با مالك اشتر

روزى امام عليه السّلام در نزدِ مالك اشتر از فرار مردم به سوى معاويه شكايت كرد. مالك ‌اشتر گفت: يا اميرالمؤمنين! ما به همراهى مردم كوفه با اهل بصره قتال كرديم ‌و نظرهايمان يكى بود. بعد اختلاف پيدا شد و دشمنى يافتند و نيت‌ها سست شد و عدالت ‌كم شد، شما هم ميان آنها به عدل و انصاف عمل مى‌كنى و طبقات شريف را بر وضيع ‌امتيازى نمى‌دهيد؛ لذا طايفه‌اى كه با تو هستند به تنگ آمده و از حقى كه فراگير شده ‌خسته و دلتنگ شده‌اند و از عدالتى كه در آن واقع شده‌اند افسرده گرديده‌اند و ساخت ‌و ساز معاويه و احسان‌هاى او متوجه به اهل غنا و شرف است. از اين جهت نفوس مردم، مشتاق دنيا شده است. كم هستند كسانى كه طالب دنيا نباشند و بيشترشان از حق ‌گريزانند و خريدار باطلند و دنيا را بر آخرت ترجيح مى‌دهند، اينك اگر شما صلاح بدانيد مقدارى سركيسه را باز كنيد، گردنشان به سوى تو خم خواهد شد و نسبت به شما صميميت نشان مى‌دهند و دوستى آنان بر شما خالص مى‌گردد. خداوند كار ساز تو باشد يا اميرالمؤمنين! و دشمنانت را خوار، نقشه آنان را سست و امورشان را پريشان و از هم ‌بپاشد. خدا به آنچه عمل مى‌كنند آگاه است.

على عليه السّلام ضمن حمد و ستايش خدا و درود بر پيامبرش فرمود: اما اين كه از طرز عمل ‌و روش ما درباره عدالت گفتى، خداوند متعال مى‌فرمايد: مَنْ عَمِلَ صالِحاً فَلِنَفْسِهِ وَ مَن ‌اَساءَ فَعَلَيها وَ ما رَبُّك بِظلاّمٍ لِلْعَبِيد(5) من از اين كه كوتاهى كرده باشم در آنچه ذكر كردى ‌بيشتر خائفم، و اما آنچه گفتى كه حق بر آنها سنگين است بدين جهت از ما جدا مى‌شوند، خداوند عالم است كه فرار آنها از جور و ستم نيست نه آن كه از ما جدا شده‌اند و به عدلى پناه برده‌اند، بلكه آنها فقط در طلب دنيايى بوده‌اند كه زوال پذير است و به ‌زودى از آن جدا خواهند شد و روز قيامت سؤال خواهند شد كه آيا به دنبال دنيا رفتند يا براى خدا كار كردند؟

و اما آنچه ذكر كردى كه ما اموالى را به آنها ببخشيم و با مردانى ساخت و ساز كنيم تا دل‌هايشان را صيد نماييم، ما نمى‌توانيم بيشتر از حقى كه دارند به آنها ببخشيم و خداى ‌سبحان مى‌فرمايد: كَمْ مِنْ فِئةٍ قَليلَةٍ غَلَبَتْ فِئةً كثيرةً بِإذْنِ اللهِ‌(6) خداوند، محمد را تنها برانگيخت بعد از آن كه تنها بود، زياد كرد پيروان او را، پس از آن كه ذليل بودند عزّت ‌بخشيد و اگر خداوند خواسته باشد كه اين امر به ما واگذار شود مشكلات آن را براى ما آسان خواهد كرد و اندوه را از ما مى‌زدايد.

اى مالك! من نظريات تو را تا جايى كه رضاى خدا در آن باشد مى‌پذيرم و تو امين‌ترين مردم نزد منى و پيش من از صميمى‌ترين و معتمدترين و موثق‌ترين مردم ‌هستى.(7)

 توبيخ خزانه‌دار بيت‌المال

در روايتى آمده است كه يكى از دختران اميرالمؤمنين عليه السّلام از ابو رافع خزانه‌دار بيت‌المال(8) گردن‌بندِ قيمتى، كه از غنايم بصره و در بيت‌المال بود، به عنوان عاريه ‌مضمونه گرفت تا در عيد قربان به آن زينت كند و پس از سه روز بازگرداند، اميرالمؤمنين عليه السّلام گردن‌بند را به گردن دخترش ديد و شناخت، از او پرسيد: از كجا اين ‌گلوبند به تو رسيده است؟

دختر گفت: از ابى رافع گرفتم تا در عيد قربان به آن زينت نمايم!

اميرالمؤمنين عليه السّلام به ابو رافع فرمود: آيا به مسلمانان خيانت مى‌كنى؟ گفت: پناه به ‌خدا مى‌برم كه به مسلمانان خيانت كنم. حضرت فرمود: پس چگونه گردن‌بندى كه در بيت‌المال مسلمين بوده بدون اجازه من و رضايت مسلمانان به دخترم عاريه دادى؟

گفت: اى‌اميرالمؤمنين! او دختر تو بود و از من ‌خواست ‌كه براى ‌زينت ‌خود، آن را به وى ‌عاريه دهم و من هم به عنوان عاريه مضمونه كه آن را به من بازگرداند به وى عاريه دادم، وانگهى من با مال خودم آن را ضمانت مى‌كنم و بر من است كه آن را سالم به جايش ‌برگردانم.

حضرت فرمود: همين امروز آن را برگردان، و مبادا اين كار تكرار شود كه مورد عقوبت ‌من قرار خواهى گرفت و دخترم را بيش از اين مؤاخذه مى‌كنم. اگر او گردن بند را به غير عاريه مضمونه گرفته بود مى‌ديدى كه اولين زن هاشميه بود كه دست او را به خاطر سرقت قطع مى‌كردم.(9)  راوى مى‌گويد: اين خبر به دختر على عليه السّلام رسيد، آمد خدمت پدر و عرض كرد: يا اميرالمؤمنين! من دختر و پاره تن تو هستم، چه كسى سزاوارتر از من است كه از اين ‌گردن‌بند استفاده كند؟

حضرت به وى فرمود: اى دختر على بن ابى طالب! خود را از حق دور مكن. آيا همه ‌زنان مهاجرين در اين عيد با مثل اين گردن‌بند، خود را مى‌توانند بيارايند و زينت ‌دهند؟!

ابى رافع مى‌گويد: من گردن‌بند را از وى گرفتم و به بيت‌المال باز گرداندم.(10)

 على عليه السّلام و مرد يهودى

«على عليه السّلام در ماجرايى قضايى همراه مرد يهودى به نزد شريح قاضى رفت، آن حضرت ‌به يهودى فرمود: اين زره، براى من است نه آن را فروخته‌ام و نه به كسى هديه كرده‌ام. يهودى گفت: زره از آن من است و در دست من است، شريح از اميرالمؤمنين پرسيد: آيا شاهد (بينه) دارى؟ حضرت فرمود: اين قنبر و فرزندم حسين هر دو شهادت مى‌دهند كه اين زره مال من است.

شريح گفت: شهادت فرزند براى پدرش پذيرفته نيست و شهادت بنده نيز براى ‌مولايش مورد قبول نيست، زيرا اينها هر دو، طرف تو را مى‌گيرند.

اميرالمؤمنين عليه السّلام فرمود: « واى به حال تو اى شريح! از چند جهت خطا كردى: يك ‌جهت اين كه من امام و پيشواى تو هستم و تو با اطاعت من متدين به دين خدا هستى ‌و مى‌دانى كه من سخن باطل و بيهوده نمى‌گويم و تو ادعاى مرا باطل مى‌دانى و قول مرا رد كردى آن گاه از من بيّنه خواستى، يك بنده و يكى از سروران جوانان بهشت مطابق ‌نظر من گواهى دادند ولى تو شهادت آن دو را نيز نپذيرفتى، بعد هم ادعا مى‌كنى كه ‌اينان در اين قضيه به نفع من شهادت مى‌دهند.» آن گاه فرمود: «من عقوبت تو را در اين ‌مى‌بينم كه سه روز در ميان يهوديان به قضاوت بگذرانى، او را بيرون ببريد.»

شريح را به قُبا (محل يهودى نشين) بردند و سه روز در بين يهوديان قضاوت كرد آن ‌گاه به مدينه بازگشت.»(11)

مرد يهودى كه شاهد اين قضايا بود و اين ماجرا را شنيد گفت: اين اميرالمؤمنين است ‌كه مرا به نزد قاضى آورده و قاضى هم عليه وى حكم كرده، او مسلمان شد. سپس گفت: بلى اين زره، زره شماست كه در جنگ صفين از شتر خاكسترى رنگ شما به زمين افتاد و من آن را برداشتم.(12)

 على عليه السّلام و مرد سارق

مرحوم كلينى در كافى از «حارث بن حضيره» نقل مى‌كند كه گفت: در مدينه عبور مى‌كردم به مرد حبشى كه در حال كشيدن آب بود و دستش قطع شده بود برخورد كردم، از او پرسيدم چه كسى انگشتان دستت را بريده است؟

مرد حبشى گفت: دستم را بهترين مردم (على بن ابى‌طالب) قطع كرده است، چون با جمعى كه مشغول سرقت بوديم دستگير شديم و ما را نزد على ابن ابى‌طالب بردند، پس ‌اقرار به سرقت كرديم. امام به ما فرمود: مى‌دانيد كه سرقت حرام است؟ گفتيم: بلى ‌مى‌دانيم. آن وقت حضرت دستور داد حد خدا را بر ما جارى كنند و انگشتانمان را قطع ‌كردند و كف دست را باقى گذاشتند. بعد دستور داد ما را در خانه‌اى بازداشت نمودند. با روغن وعسل ما را پذيرايى كردند تا جراحت‌هاى دستمان بهبودى يافت. بعد دستور داد ما را از حبس بيرون آوردند و بهترين لباس را به ما پوشانيدند و به ما فرمود: اگر توبه كنيد و اصلاح شويد براى شما بهتر است و خداوند دست‌هاى شما را در بهشت به شما ملحق ‌مى‌كند و اگر توبه نكرديد و اصلاح نشويد در آتش جهنم به شما ملحق خواهد كرد.(13)

آرى، اگر چه عدالت تلخ است اما اگر كسى خدا را در نظر بگيرد عدالت بر او گواراست ‌اگر چه به زيان او باشد.

 سفارش على عليه السّلام در مورد ابن ملجم

پس از آن كه اشقى الاشقياء، ابن ملجم مرادى، مأموريتى را كه در جلسه سرى ‌خوارج به عهده گرفته بود انجام داد و نه تنها عالم بشريت بلكه ملكوتيان و ساكنان قرب ‌الهى را در مرگ ‌پيشواى ‌آزادگان و الگوى فضايل ‌و تقوا و حاكم به عدالت ‌و رأفت، مولاى ‌متقيان سوگوار و مصيبت‌زده كرد، شايد بعضى فكر مى‌كردند در لحظاتى كه حضرت ‌چشم باز مى‌كند و پرواز روح ملكوتيش به عالم بالا نزديك مى‌شود درباره مجازات ‌قاتلش سخن بگويد.

اما على كه مرد خدا و مرد حق است و تا روز قيامت سرمشق است، درباره قاتل ناپاكش ‌چنين گفت:

« با اين مردى كه در بند شماست مدارا كنيد و از همان شيرى كه من مى‌نوشم به او بنوشانيد. اگر جان به در بردم خود مى‌دانم با او چه كنم و اگر از شمشير او به عالم ديگر رفتم و خواستيد قصاص كنيد او را با يك ضربت بكشيد، مبادا او را مُثله كنيد.(14) كه از رسول خدا شنيدم از مثله بپرهيزيد ولو نسبت به سگ گزنده.»

لحظه‌اى بعد اضافه كرد:

«اى فرزندان عبدالمطلب! از تعدى به جان و مال مردم دورى كنيد، نبينم شما پس از مرگ من به نام اين كه اميرالمؤمنين را كشته‌اند دست به خون مردم بيالاييد و كسانى را به ‌نام محرك و معاون جرم به قتل برسانيد.»(15)

در كجاى تاريخ شما سراغ داريد كه خليفه يا پادشاه يا اميرى كشته شود و دم مرگ ‌درباره قاتل خود چنين سفارش كرده باشد؟ آيا الفاظ مى‌تواند اين همه روح بلند و بزرگ ‌و با عظمت را بيان كند؟ هرگز! زيرا همان گونه كه على تنها بود كارهاى او هم منحصر به ‌اوست و لفظى، گنجايش آن همه بزرگى را ندارد.

آخرین سخن

حضرت على عليه السّلام قبل از لحظاتى كه اجل وى فرا رسد، مردم را سفارش مى‌كند كه ‌مراقب باشند و بدانند كه اجل ناگهان فرا مى‌رسد در حالى كه شما از آن فرار مى‌كنيد. و وصيت مى‌كند مردم را كه به خدا شرك نورزند و سنت و شريعت پيامبر را ضايع نكنند. بعد فرمود:« من ديروز رهبر و همراه شما بودم، امروز مايه عبرت شمايم و فردا از شما جدا خواهم شد.» گفت و گفت تا رسيد به آن جايى كه مردم را متوجه عدالت گسترى خود كرد و فرمود:

«غداً تَرَونَ أَيّامِي وَ يُكشَفُ لَكُمْ عَن سَرائِري وَ تَعرِفُونَني بَعْدَ خُلُوِّ مَكانِي ‌و قِيامِ غَيْري مَقامي؛ فردا ارزش ايام زندگى مرا به خوبى خواهيد دانست و مكنونات خاطر و ناراحتى درونيم ‌برايتان آشكار خواهد شد و پس از آن ‌كه جاى مرا خالى ديديد و ديگرى به جاى من ‌نشست كاملاً مرا خواهيد شناخت.»(16)

 پي نوشت ها:

1 . شرح ابن ابى الحديد، ج 1، ص 270 و نهج البلاغه، خطبه 15.    2 . شرح ابن ابى الحديد، ج 1، ص 269.    3 . بحار الانوار، ج 41، ص 116.     4 . حنفى كشفى ، مناقب مرتضويه، ص 365 ؛ ابن شهر آشوب، مناقب آل ابى طالب، ج 2، ص 110 و بحار الانوار، ج 41، ص 116.    5 . فصلّت (41) آيه 46.   6 . بقره (2) آيه 249.   7 . ابو اسحاق ثقفى ، الغارات، ج 1، ص 70 .   8 . ابو رافع غلام رسول خدا بود، در ابتدا غلام عباس بود بعداً او را به رسول خدا هديه كرد. وقتى ‌شهادت داد كه عباس مسلمان شد، حضرت آزادش كرد. وى از شيعيان و مخلصين حضرت على عليه السّلام بود و او را در عهد خودش خزانه‌دار بيت‌المال كرد، داراى چند اسم است: ابراهيم، اسلم، هرير و ثابت.    9 . از روايت استفاده مى‌شود كه اگر كسى از اموال عمومى و بيت‌المال دزدى كند مثل سرقت از اموال شخصى است و بايد دستش قطع شود.    10 . شيخ طوسى، تهذيب الأحكام، ج 10، ص 151 ؛ وسائل الشيعه، ج 18، ص 521 و ابن شهر آشوب، مناقب آل ابى طالب، ج 2، ص 108 .    11 . در نقل «عبقرية الامام» است كه وقتى شريح به نفع يهودى حكم كرد. يهودى برخاست و رفت ‌و اميرالمؤمنين عليه السّلام نگاه مى‌كرد. مرد يهودى چند قدمى نرفته بود كه برگشت و گفت: آگاه باشيد من ‌شهادت مى‌دهم كه اين قانون و احكام پيامبران خداست، چرا كه خليفه مسلمانان براى حق خودش به ‌نزد قاضى منصوب خود مى‌رود و قاضى هم عليه او حكم مى‌كند، شاهد باشيد من مسلمانم (شهادتين را گفت) سپس گفت: زره از آن على عليه السّلام است كه در صفين از مركب خاكسترى رنگ شما افتاد و من آن را برداشتم. امام فرمود: حال كه مسلمان شدى زره هم مال تو باشد. آن مرد از بهترين ياران حضرت شد و مشاهده شد كه در ميدان جنگ نهروان در ركاب حضرت على عليه السّلام مى‌جنگيد.     12 . ابن شهر آشوب، مناقب، ج 2، ص 105؛ بحارالانوار، ج 41، ص 56، اين داستان در الكامل فى ‌التاريخ، ج 3، ص 401، الغارات، ج 1، ص 114 اخبار القضاة، ج 2، ص 200 و عبقرية الامام عباس عقاد مصرى، ص 49، با كمى اختلاف نقل شده است.    13 . فروع كافى، ج 7، ص 264، وسائل الشيعه، ج 18، و نيز كلينى در كافى، ج 7، ص 260، نظير همين قضيه را از محمد بن مسلم از امام باقر عليه السّلام نقل كرده است.    14 . در جاهليت رسم بوده كه كسى را كه مى‌خواستند خيلى مجازات كنند گوش و بينى او را مى‌بريدند، همچنان كه دشمنان اسلام، حمزه را چنين كردند و در اصطلاح عرب به اين كار مُثْله ‌مى‌گويند.    15 . حسن صدر مرد نامتناهى، ص 35.   16 . نهج البلاغه، خطبه 149.

حضرت علی (ع) و عدالت در تقسيم بيت المال

امام اميرالمؤمنين عليه‌السّلام در چند سال زمامداريش تمام كوشش خود را در ريشه‌كن ‌كردن فقر و الغاى امتيازهاى طبقاتى به كار برد. آن بزرگوار كوشيد تا فقر و تهيدستى، نياز و حاجتمندى، كه خلق و خوى انسانى را مى‌ميراند و مردم را به ذلت و بدبختى سوق ‌مى‌دهد، از بين ببرد و روح مردانگى و آقايى را، كه به مرور زمان بعد از رحلت حضرت ‌رسول اكرم صلّى الله عليه و آله از بين رفته بود، به حال اول برگرداند. امام به خاطر شناخت كاملى كه از برنامه‌هاى حيات‌بخش اسلام داشت و انسان را به حكم قرآن، جانشين خدا روى زمين ‌مى‌دانست، به خوبى آگاه بود كه راه نجات انسان‌ها از ذلت و خوارى، لغو امتيازات ‌طبقاتى غلطى است كه در جامعه حاكم شده و بايد با برنامه‌هاى انقلابى، همه آنها از بين ‌برود و فقر و تهيدستى ريشه كن گردد.

در حقيقت امام مى‌خواست همان برنامه مساواتى كه در عصر رسول خدا بود به حال ‌خود بازگرداند، لذا قبل از آن كه پايه‌هاى حكومتش استوار شود سخنى دارد كه حكايت ‌از تصميم قاطع آن حضرت در عدل گسترى دارد. آن جا كه مى‌فرمايد:

«لَو قَدِ اسْتَوَت قَدَمايَ مِن هذِهِ المَدَاحِضِ لَغَيَّرْتُ أشياءَ؛ اگر دو پايم در اين لغزشگاه استوار ماند (از مشكلات بيرون آيم) خيلى چيزها را تغيير مى‌دهم.»(1)

اين سخن حاكى از تاسف و نگرانى امام از انحرافاتى است كه در جامعه اسلامى آن ‌روز به وجود آمده بود و در جاى ديگر هنگامى كه در زمان عثمان، سعيد بن عاص، حق ‌مسلّم امام را از بيت المال به منظور محاصره اقتصادى آن حضرت دريغ داشت فرمود:

«اِنَّ بَنِى أُمَيّةَ لَيُفَوِّقُونَني تُراثَ مُحمَّدٍ صلّى الله عليه و آله تَفْويقاً وَاللهِ لَئِنْ بَقيتُ لَهُمْ ‌لأَنْفَضَنَّهُم نَفْضَ اللَّحَّامِ الوِذَامَ التَّرِبةَ؛ بنى‌اميه از ميراث محمد صلّى الله عليه و آله جز كمى در اختيار من نمى‌گذارند، به خدا سوگند! اگر زنده ‌ماندم همچون شكمبه حيوان كه خاك آلوده است و قصاب آن را دور مى‌ريزد، آنها را از صحنه حكومت بيرون خواهم ريخت.»(2)

امام عليه السّلام به محض رسيدن به قدرت تمام املاكى كه عمر آنها را مخصوص بيت‌المال ‌گردانيده بود و سپس عثمان آنها را به نزديكان خود داده بود مالكيت شخصى آنها را ملغى كرد و جزء بيت‌المال قرار داد و فرمود:

«سوگند به خدا! اگر به كابين زنها هم درآمده باشد و كنيزكانى با آن خريده باشند همه را به بيت‌المال برمى‌گردانم، زيرا در عدالت وسعتى است و كسى كه عدالت بر او تنگى كند ستم بر او بيشتر سنگينى مى‌نمايد.»(3)

مى‌توان گفت: بزرگترين اقدام انقلابى حضرت در دوران حكومتش اين بود كه ‌امتيازات كليه سران كشور را از آنها گرفت و دستور داد كه همه مردم چه نظامى و چه غير نظامى، چه عرب و چه غير عرب همه به طور مساوى از بيت‌المال بهره‌مند شوند؛ البته ‌اين انقلاب مالى و اقتصادى بر جمعى از سران گران آمد. كم‌كم لب به اعتراض گشودند، در ميان آنان طلحه و زبير و عبدالله بن عمر و سعيد بن عاص و مروان بن حكم و برخى ‌ديگر از بزرگان قريش و غيره بودند و تا آن جا پيش رفتند كه بيعت را شكستند و تحت ‌عنوان خون‌خواهى عثمان با امام اعلان جنگ دادند و جنگ جمل را به پا كردند در حالى ‌كه خود از تحريك‌كنندگان قتل عثمان بودند.

ولى امام عليه السّلام مقابل اين حركت‌هاىِ منفى ـ كه مى‌خواست برنامه‌هاى اصلاحى ‌و انقلابى حضرت را تحت تأثير گذارد ـ سخت مقاومت كرد و حتى يك قدم هم ‌عقب‌نشينى نكرد و هنگامى كه بعضى از اصحاب ملاحظه كردند كه معاويه نسبت به ‌يارانش بخشش بسيار دارد به امام عرض كردند: اى امير مؤمنان! مردم عموماً علاقه‌مند به دنيا هستند و براى آن تلاش مى‌كنند اگر از اين اموال مقدارى بيشتر به اشراف عرب ‌و به قريش و به كسانى كه مخالفت و دور شدن آنها را دوست ندارى مى‌بخشيدى، وضع ‌بهتر مى‌شد و پراكندگى ايجاد نمى‌گرديد و بهتر مى‌توانستى در ميان مردم به عدالت ‌عمل كنى و آن گاه در آخر و پس از استقرار حكومتت، بيت‌المال را به مساوات تقسيم ‌مى‌كردى. حضرت در پاسخ اين سخن فرمود:

«اَتأمُرُنِي أنْ أَطلُبَ النصرَ بِالجُورِ فِيمَن وُلِّيتُ عَليهِ؟ واللهِ مَا أطُوُرُ بِهِ ما سَمَر سَميرٌ وَ ما أمَّ نَجمٌ في السَّماءِ نَجماً، لَو كانَ المالُ لي لَسوَّيتُ بَينَهُم، فَكَيفَ ‌و إنَّما المالُ مالُ الله، اَلا وَ إنَّ إعطاءَ المالِ فِي غَيرِ حَقِّهِ تَبذيرٌ و اِسرافٌ وَ هُوَ يَرفَعُ صاحِبَهُ فِى الدُّنيا و يَضَعُهُ فِى الآخِرةِ و يُكَرِّمُهُ فِى النّاسِ و يُهيُنُه عِندَ اللهِ... ؛ آيا مرا وادار مى‌كنيد كه پيروزى خود را با جور و ستم بر كسانى كه حكومت آنان را به ‌عهده دارم جويا شوم؟! به خدا سوگند! تا هنگامى كه شب‌ها پشت سر هم مى‌آيند و ستارگان آسمان يكديگر را دنبال مى‌كنند براى هميشه چنين كارى نخواهم كرد، اگر اموال از آن خودم بود به طور مساوى در ميان آنان تقسيم مى‌كردم، چه رسد به اين كه ‌اموال، براى خداوند و متعلق به بيت‌المال است. آگاه باشيد كه بخشيدن مال در غير جاى ‌خود تبذير و اسراف است و اين كار صاحب آن را در دنيا بالا مى‌برد اما در آخرت پايين ‌مى‌آورد. او در ميان مردم خوش‌آوازه مى‌شود اما در پيشگاه خدا خوار مى‌گردد و هرگز كسى‌ مال خود را در غير جاى خود و به غير اهلش نسپرد مگر اين كه خداوند وى را از شكرگزارى‌ آنان ‌محروم ساخت ‌و محبتشان ‌را متوجه ديگرى‌ نمود، پس اگر روزى ‌پايش ‌بلغزد و به كمك آنان نيازمند گردد بدترين ياران و تلخ‌ترين دوستان خواهند بود.»(4)

حضرت در اولين سخنرانى خود به اين حقيقت تغيير ناپذير اشاره كرد و فرمود:« من ‌خود از بيت‌المال شما حتى درهمى براى شما گزندى ندارم تا مادامى كه يك ريشه يا شاخه‌اى از خرما براى من در مدينه برپاست بنابراين شما خود تصديق مى‌كنيد و باور داريد كه من از خود جلوگيرى كنم به شما بخششِ بى‌جا نخواهم كرد.»

عقيل برخاست و گفت: تو را به خدا آيا مرا با يك غلام سياه در مدينه يكسان قرار مى‌دهى؟

فرمود:« تو بنشين آيا كسى ديگر اين جا نبود كه سخن بگويد؟ آرى تو فزونى بر او ندارى مگر به سابقه خدمات در اسلام يا تقوا.»(5)

سخت‌گيرى امام در تساوى حقوق و لغو امتيازات، درباره حقوقى بود كه بين ‌مجاهدين يا اشخاص به خاطر حاجاتشان داده مى‌شد، زيرا معنا ندارد كه در اين ‌خصوص سفيد را بر سياه يا عرب را بر عجم امتيازى باشد حتى سوابق در خدمات ‌اسلامى و تقوا و غيره موجب تفضيل در گرفتن بيت‌المال نيست، بلكه ارزش‌هاى معنوى، نزد خداوند پاداش خواهند داشت. بله كسانى كه كار بيشتر يا با ارزش‌تر انجام مى‌دادند قطعاً پول بيشترى از بيت‌المال على عليه السّلام مى‌گرفتند، زيرا حقشان بوده است.

نمونه‌هايى از عدالت آن حضرت در تقسيم بيت‌المال

1) در روضه كافى از محمد بن جعفر عقبى، مرفوعاً نقل شده كه: على عليه السّلام در يكى از روزها خطبه‌اى خواند و پس از حمد و ثناى الهى فرمود:

«اى مردم! آدم ابوالبشر و حوا غلام و كنيز نزاييده‌اند، همه مردم حرّ و آزادند لكن خدا بعضى از شما را بر بعضى ديگر نعمت داده كه خدمت‌گزار باشد و فرمان برد. پس هر كس ‌براى او سوابق رنج و خدمتى در اسلام هست صبر كند و بر خدا منت نگذارد، بدانيد اگر چيزى در بيت‌المال حاضر باشد ما آن را به طور يكسان و تساوى در بين نژاد سياه ‌و سرخ پخش مى‌كنيم.»

در آن جمع، مروان به طلحه و زبير گفت: على از اين سخن غير از شما را قصد نكرد. راوى مى‌گويد: امام به هر كدام از مردم سه دينار عطا فرمود و به يك تن از شخصيت‌هاى ‌انصار سه دينار داد و به غلام سياه آزاد شده همان انصارى هم سه دينار، مرد انصارى ‌گفت: يا اميرالمؤمنين! اين غلامى است كه من ديروز او را آزاد كرده‌ام مرا و او را يكسان ‌قرار مى‌دهى؟ فرمود: من در كتاب خدا نظر كردم براى اولاد اسماعيل برترى بر اولاد اسحاق نيافتم.(6)

اين تقسيم عادلانه اولين حركت انقلابى حضرت پس از بيعت مردم با او بود و نشان ‌داد كه قول على با عملش يكى است و همه در استفاده از اموال بيت‌المال مساوى ‌هستند.

2) در روضه كافى از ابى مخنف ازدى نقل شده كه مى‌گويد: جمعى از شيعيان نزد اميرالمؤمنين آمدند و گفتند: يا اميرالمؤمنين! هرگاه اين اموال را بيرون بدهى و بين ‌سران، رؤسا و اشراف پخش كنى و آنها را بر ما برترى دهى چه شود؟ وقتى كه امر حكومت ‌انتظام يافت سپس به عدالت و تقسيم به مساوات ميان رعيت برگرد كه افضل شيوه‌هاى ‌رعيت‌پرورى است و خدا تو را به آن عادت داده است.

امام در پاسخ آنها فرمود: «اى واى! آيا مرا ـ كه سرپرست مسلمانان هستم ـ امر مى‌كنيد كه با ستم كردن به اهل اسلام، به پيروزى برسم؟ نه، به خدا سوگند! مادامى كه ‌شب‌نشين‌ها حديث شب مى‌گويند و تا در آسمان ستاره‌ها را مى‌بينم چنين نخواهد شد. والله اگر اموال آنان، براى خود من هم بود باز به تساوى ميانشان پخش مى‌كردم تا چه ‌رسد به آن كه فقط اموال خود آنان است و بس.»

راوى مى‌گويد: سپس امام سر به زير انداخت و سكوتى طولانى كرد و به انديشه فرو رفت.

چرا امام سكوت كرد و در فكر فرو رفت؟ شايد سكوت امام براى اين بود كه چرا مخلصين او چنين پيشنهادى را داده‌اند و اين كاشف از خطرى است كه دولت آل على را متزلزل كرده است. شايد فكر كرد كه ممكن است با اين جوابى كه داد اين دوستان ‌نزديك هم سرخورده شوند و از دور حضرتش بروند و على را تنها بگذارند و شايد هم فكر كرد كه آيا اينها از چنين سخنى قانع شدند يا خير؟ و شايد... .

خلاصه امام سر برداشت و باز شروع به سخن نمود و فرمود:

«هر كس از شما كه مالى دارد او را زنهار از فساد، زيرا اعطاى آن در غير حق تبذير و اسراف است، پس هر كدام از شما مالى دارد بايد به وسيله آن به خويشاوندان خود برسد و به آنان هديه‌اى بدهد، به طرز نيكو و پسنديده‌اى با آن مهمان‌دارى كند، رنج‌ديدگان، درماندگان، افتادگان، اسيران و در راه ماندگان را از غم برهاند كه موفقيت به ‌اين خصال بلند، بزرگوارى‌هاى دنيا و شرف آخرت است.»(7)

 

محاسن برقى نظير همين برخورد را نسبت به جماعتى از قريش، گزارش مى‌دهد.(8) شيخ صدوق و شيخ مفيد اين جريان را از ربيعه وعماره نقل مى‌كنند.(9)

3) هارون بن عنتره از پدرش نقل مى‌كند: من در قصر خورنق (بارگاه معروف ‌پادشاهان حيره) بر على بن ابى‌طالب عليه السّلام فرمانرواى كل ممالك اسلامى وارد شدم. فصل ‌زمستان بود. ديدم حضرت لباس مستعملى به خود پيچيده و از سرماى هوا به خود مى‌لرزد. گفتم: يا اميرالمؤمنين! خدا براى تو و خاندان تو هم، چون ديگران، در اين مال ‌سهمى قرار داده است، چرا با نفس خود چنين مى‌كنى؟

امام فرمود: «من در بيت‌المال براى شما زحمتى ندارم و اين قطيفه مستعملى هم كه ‌دارم از مدينه به همراه خود آورده‌ام.»(10)

4) بن نباته مى‌گويد: هرگاه مالى براى امام عليه السّلام مى‌آوردند معمول آن بود كه آن ‌را داخل بيت‌المال مسلمين مى‌گذاشت، سپس مستحقين را جمع مى‌كرد، دستى در مال مى‌كرد و آنها را از چپ و راست مى‌فشاند مى‌فرمود: اى طلاى زرد و اى سيم سفيد، غير مرا گول بزنيد. سپس بيرون نمى‌آمد تا همه آن‌چه در بيت‌المال بود پخش مى‌كرد و به هر صاحب حقى، حق او را مى‌داد. بعد دستور مى‌داد كه جاروب شود و آب بپاشند. سپس در آن جا دو ركعت نماز مى‌گذارد و بعد دنيا را سه طلاقه مى‌كرد و بعد از سلام ‌مى‌گفت: «اى دنيا! خود را به من عرضه مكن، خود را پيش من زينت منما، مرا گول مزن ‌كه من تو را سه طلاقه كردم كه رجوع در آن نيست.»(11)

5) محمد بن فضيل از هارون بن عنتره از زاذان نقل مى‌كند كه گفت: من با قنبر، غلام ‌على عليه السّلام، رفتم ديدم قنبر مى‌گويد: برخيز يا اميرالمؤمنين! چيزى براى شما پنهان ‌كرده‌ام.

امام فرمود: چه چيز است؟

گفت: به همراه من برخيز، امام عليه السّلام برخاست وى را تا خانه‌اش برد و در آن جا برخورد كردند به غراره‌اى (جوال بزرگى) مملو از ظروف طلا و نقره، گفت: يا اميرالمؤمنين! من ‌چون ديدم كه تو هر چه هست تقسيم مى‌كنى و چيزى براى خود نمى‌گذارى اينها را از بيت‌المال براى شما ذخيره كرده‌ام.(12)

على عليه السّلام فرمود: دوست داشتم به جاى اين اموال، آتش عظيمى به خانه‌ام داخل ‌مى‌كردى؟ سپس شمشيرش را كشيد و آنها را تكه تكه كرد. آن قدر با شمشير بر طلاها و نقره‌ها زد كه مقدارى از آنها نصف و مقدارى بيشتر قطعه قطعه شد. بعد فرمود: تقسيم ‌كنيد به مردم. آن گاه اين شعر را خواند:

هذا جناى و خياره فيه اذ كل جان يده الى فيه

‌سپس از جا برخاست و به سوى بيت‌المال رفت و هر چه در آن جا يافت آن را هم ‌تقسيم كرد، در آخر ديد كه در محل بيت‌المال سوزن نخ‌هايى باقى است. فرمود: اينها را هم تقسيم كنيد.

به امام گفتند: به اينها نيازى نداريم.

فرمود: به خدايى كه جانم در دست قدرت اوست به خوب و بدش مؤاخذه ‌مى‌شويم.(13)

6) عاصم بن كليب از پدرش نقل مى‌كند كه: مالى از اصفهان براى امام على عليه السّلام آوردند و اهل كوفه آن روزها اسباع(14) بودند. امام اميرالمؤمنين عليه السّلام همه آن مال را به ‌هفت قسمت كرد. در آن ميان رغيفى (گرده نانى) ديد آن را هم هفت قسمت كرد و براى ‌هر كس يك پاره از آن رغيف را گذاشت، سپس بين سران اسباع، قرعه انداخت كه اولى را به كدام طايفه بدهد و دومى را به كدام طايفه و... .(15)

7) هلال بن مسلم از جدش نقل مى‌كند: عصر بود، مالى براى بيت‌المال آوردند، خود شاهد بودم كه حضرت على عليه السّلام فرمود: «اين مال را تقسيم كنيد.» گفتند: عصر است يا اميرالمؤمنين! تا فردا تأخير بينداز. فرمود: آيا ضمانت مى‌كنيد كه تا فردا زنده باشم؟ گفتند: چه چيز در اختيار ماست؟ امام فرمود: پس تأخير نيندازيد و تقسيم كنيد.

راوى مى‌گويد: شمعى آوردند و آن مال را در روشنايى شمع تقسيم كردند.(16)

8) شعبى گويد: من داخل رحبه (ميدان) كوفه شدم در حالى كه من پسركى بودم. ناگهان اميرالمؤمنين على بن ابى‌طالب عليه السّلام را ديدم ايستاده، دو خرمن از طلا و نقره پيش ‌روى او ريخته بود تازيانه‌اى به دست و مردم را دور مى‌زد. سپس برگشت به سوى آن ‌مال، پس آن را تقسيم كرد ميان مردم تا چيزى از آن باقى نماند. آن گاه به خانه خود رفت و هيچ چيز از آنها را (نه كم ونه زياد) با خود نبرد. من پيش پدرم برگشتم و گفتم: اى ‌پدر! من امروز «بهترين مردم» يا «نادان‌ترين مردم» را ديده‌ام! پدر گفت: چه كسى بود اى ‌پسر؟ گفتم: على بن ابى‌طالب اميرالمؤمنين را ديدم چنين و چنان كرد. پس قصه را براى ‌او گفتم، پدرم گريست و گفت: اى پسرم! بهترين مردم را ديده‌اى.(17)

9) روزى امام عليه السّلام شمشيرش را به بازار آورد تا بفروشد و با پول آن لباس تهيه كند و مى‌گفت: چه كسى اين شمشير را از من مى‌خرد. به خدا سوگند! چقدر با همين ‌شمشير، غبار اندوه را از صورت پيامبر خدا زدودم و اگر بهاى لباسى را داشتم آن را نمى‌فروختم.(18)

در استيعاب مى‌افزايد: مردى به نزد امام آمد و گفت من اين لباس را به طور سلف به ‌شما مى‌فروشم. اين در حالى بود كه همه دنياى اسلام به غير از شام در اختيار اميرالمؤمنين بود.(19)

10) عبدالله بن زمعه كه از شيعيان آن حضرت بوده است مى‌گويد: هنگامى كه ‌على عليه السّلام در مقام خلافت و حكومت بود به نزدش آمدم و درخواست مالى كردم. عبدالله ‌خيال مى‌كرد كه حضرت او را بر ديگران مقدم مى‌دارد و يا بيش از آن‌چه حق اوست از بيت‌المال به وى مى‌دهد. امام عليه السّلام در پاسخش فرمود: «همانا اين ثروت نه مال من است ‌و نه از آن تو! غنيمتى است مربوط به مسلمانان كه با شمشيرهايشان به دست آورده‌اند. اگر تو در نبرد همراهشان بوده‌اى سهمى همچون سهم آنان دارى، وگرنه دسترنج آنها براى غير دهان آنان نخواهد بود.»(20)

پي نوشت ها:

1 . نهج البلاغه، كلمات قصار 272.    2 . همان، خطبه 77.    3 . همان، خطبه 15.   4 . همان، خطبه 126  5 . روضه كافى، ص 158 ؛ وسائل‌الشيعه ، ج 11، ص 79 و بحارالانوار، ج 41، ص 121.   6 . روضه كافى، ص 57، حديث 206.    7 . خليل كمره‌اى، سرچشمه حيات، ص 507، به نقل از كافى.    8 . همان، ص 522 .   9 . همان، ص 531.     10 . ابن اثير، الكامل فى التاريخ، ج 2، ص 442 ؛ ابن جوزى، تذكرة الخواص، ص 108 و اربلى، كشف الغمة، ج 1، ص 230.    11 . صدوق، امالى، مجلس 47، حديث 16 و اربلى، كشف الغمه، ج 1، ص 221.    12. عمل قنبر براى اين بوده كه اشيا و صفاياى غنايم اختصاص به امام دارد يا خمس بوده، لذا خلافى مرتكب نشده بود ولى امام قبول نفرمود.    13 . ابو اسحاق ثقفى، الغارات، ج 1، ص 55.    14 . كوفه گاهى ارباع بوده و گاهى اسباع؛ يعنى چهار ماه يك مرتبه يا هفت ماه يك نوبت براى جهاد در مرزهاى آذربايجان و قزوين مى‌رفته‌اند، بقيه به طورِ منتظرِ خدمت در مركز مى‌ماندند.     15 . ابن عبدالبّر، الاستيعاب، ج 3، ص 49 ؛ الغارات، ج 1، ص 51 و الكامل فى التاريخ، ج3 ، ص 399.   16 . وسائل الشيعه، ج 11، ص 82.    17 . همان، ج 1، ص 53.    18 . إربلى، كشف الغمه، ج 1، ص 222 و ابن جوزى، تذكرة الخواص، ص 109.   19 . ابن عبدالبر، الاستيعاب، ج 2، ص 50.   20 . نهج البلاغه، خطبه 232.

 

جايگاه عدالت اجتماعي از ديدگاه امام خميني(ره) (قسمت دوم )

8 ـ عدالت اجتماعي رمز بقا انقلاب اسلامي اين معنا امروز ديگر عملي نيست , كه يك دسته اي آن بالاها باشند و همه آن چيزهايي را كه بخواهند , به طور اعلي تحقق پيدا بكند , پارك ها و اتومبيل ها و بساط , يك دسته هم اين زاغه نشين ها باشند , كه اطراف تهران اند ومي بينند آنها را. اين نمي شود , اين نه منطق اسلامي دارد , نه منطق انصافي دارد , نه صحيح است !و اگر خداي نخواسته اينها صداي شان درآيد , ديگر قابل خاموشي نيست , شماها بايد يك فكري بكنيد , ... اين « تفاوت طبقاتي » به اينطور نباشد , يك تعديلي بشود , اسلام تعديل مي خواهد. نه جلو سرمايه را ميگيرد و نه مي گذارد , سرمايه آنطور بشود; كه يكي صدها ميليارد دلار داشته باشد و براي سگش هم اتومبيل داشته باشد و شوفر داشته باشد و امثال ذلك . و اين يك , شب كه برود , پيش بچه هايش نان نداشته باشد , نمي شود; اين عملي نيست . نه اسلام با اين موافق است , نه هيچ انساني با اين موافق است . (22 )

 9 ـ عدالت اجتماعي اصلي ترين ويژگي جمهوري اسلامي و نريد ان نمن علي الذين استضعفوا في الارض و نجعلهم ائمه و نجعلهم الوارثين . (23 ) ... (و خواستيم بر مستضعفان روي زمين منت نهيم و آنان را پيشوايان گردانيم , و ايشان را وارثان گردانيم ) , ... با « جمهوري اسلامي » , « حكومت عدل الهي » را اعلام نموديد , حكومتي , كه در آن , جمع اقشار ملت با يك چشم ديده مي شوند و نور « عدل الهي » بر همه و همه به يك طور مي تابد و باران رحمت قرآن و سنت بر همه كس به يكسان مي بارد. ... مبارك باد , شما را چنين حكومتي , ( « جمهوري اسلامي » ) كه در آن اختلاف نژاد و سايه و سفيد و ترك و فارس و كرد و بلوچ مطرح نيست . همه برادر و برابرند. فقط و فقط كرامت در پناه تقوا و برتري به اخلاق فاضله و اعمال صالحه هست . مبارك باد بر شما روزي كه در آن تمام اقشار ملت به حقوق حقه مي رسد. فرقي بين زن و مرد و اقليت هاي مذهبي و ديگران در اجراي عدالت نيست . (24 )

 10 ـ عدالت اجتماعي اصلي ترين ملاك مديريتي در نظام اسلامي اسلام خدايش عادل است . پيغمبرش هم عادل است و معصوم , امامش هم عادل و معصوم است , قاضي اش هم معتبر است ; كه عادل باشد. فقيه اش هم معتبر است , كه عادل باشد. شاهد طلاقش هم معتبر است , كه عادل باشد , امام جماعت ش هم معتبر است , كه عادل باشد. امام جمعه اش هم بايد عادل باشد. از ذات مقدس كبريا گرفته تا آن آخر زمامدار بايد عادل باشد , ولات شان هم بايد عادل باشند , ... اينها (حكام طاغوتي ) از اين طرف آدم كشي مي كنند , از آن طرف (شعار) « عدالت اجتماعي » (سر مي دهند) . (24 )

 11 ـ عدالت اجتماعي خط تمايز بين اسلام ناب و اسلام آمريكايي اسلام ناب محمدي (ص ) اسلام ائمه ي هدي ـ عليهم السلام ـ اسلام فقرا دردمند , اسلام پابرهنگان , اسلام تازيانه خوردگان تاريخ تلخ و شرم آور محروميتها باشد , ... اسلام كوبنده سرمايه داري مدرن و كمونيسم خون آشام و نابود كننده اسلام رفاه و تجمل , اسلام التقاط , اسلام سازش و فرومايگي , اسلام مرفهين بي درد و در يك كلمه اسلام امريكايي باشد . (26 )

 12 ـ بي عدالتي مشخصه ي اصلي سلاطين و پادشاهان جور « همه ي سلاطين بي استثنا ـ تقريبا بي استثنا مردم خون خواري بودند , حتي آنهايي كه به عدالت معروف اند , كساني كه اهل تاريخ هستند , مي دانند , كه همان « انوشيروان عادل » چه آدمي بوده است و چه آدم ظالمي بوده است . تا رسيد نوبت به زمان ديكتاتوري رضاخان , و بعد از او هم , بدتر از او , اين پسر (محمد رضاشاه اسلام ستيز) كه حقيقتا خلف صادق او بود! اينها از مغول به ما بدتر كردند . (27 ) ولادت ها مختلف است , يك تولدي است , كه مبدا همه ي خيرات است , مبدا همه ي بركات است , مبدا كوبيدن ظالم است , مبدا خاموش شدن آن بت كده ها و آتش كده هاست , مثل ولادت رسول اكرم (ص ). ... « انوشيروان عادل » ... يك مرد ظالم سفاكي بوده است , منتها شايد پيش سلاطين ديگر وقتي گذاشتند , به او گفتند : عادل !... و بعضي از تولدها مبدا عكس اين مطالب است , مثل تولد چهارم آبان , سالروز تولد شاه اسلام ستيز محمد رضا پهلوي ). البته من از رسول اكرم (ص ) عذر مي خواهم , كه ذكر تولد ايشان را ميكنم و ذكر تولد اين شقي را , لكن مقابله ي نور و ظلمت است , مقابله ي انسان و لاانسان است . (28 ) ملتي در طول تاريخ زير سلطه سلاطين جور بوده اند , در طول تاريخ 2500 سال زير سلطه سلاطيني بوده است , كه همه اش جور بوده است , حتي آن عادل هاي شان خبيث بودند , حتي آن « انوشيروان » ! عادلش هم از خبيث ها بوده است , حتي آن « شاه عباس جنت مكانش » ! هم از اشخاص ناباب بوده است , پسر خود را كور كرده است , در طول تاريخ اين ملت زير سلطه و چكمه اين سلاطين خبيث بوده , (29 ) ... « جنت مكان » ! همين جنت مكانشان مردم خبيثي بودند. همان « شاه عباس جنت مكان » ! است , كه پسر خودش را كور كرد! براي خاطر مملكت , براي خاطر جاه طلبي . همان « انوشيروان عادل » است , كه از بدترين ظلمه بوده است , و كارهاي ظالمانه اش را تاريخ ثبت كرده است . خدا ميداند , كه ايران از اين پادشاه ها چه بر او گذشته . (30 ) عدالت اجتماعي مذموم در نگاه امام خميني حالا هم يك دسته پيدا شده اند , كه اصل تمام احكام اسلام را ميگويند : براي اين است , كه يك « عدالت اجتماعي » پيدا بشود , طبقات از بين برود. اصلا اسلام ديگر چيزي ندارد; توحيدش هم عبارت از توحيد اين است ; كه ملت ها در زندگي توحيد داشته , واحد باشند , واحد باشند. عدالتش هم عبارت از اين است , كه ملت ها همه به طور عدالت و به طور تساوي با هم زندگي بكنند , يعني , زندگي حيواني علي السوا با هم زندگي بكنند , ... عرض مي كنم , به هم كار نداشته باشند , همه از يك آخوري بخورند . (31 ) « جامعه ي توحيدي » معنايش اين است , كه تفاوت ما بين افراد نباشد. شما در غير حيواناتي كه , ـ آن هم حيواناتي كه تمدن ندارندـ در غير حيوانات , در كجاي عالم پيدا مي كنيد , كه تفاوت نباشد , يعني همه ي ما يا مهندس باشيم يا هيچ درس نخوانيم . همه ي كشور ما يا همه شان بايد مهندس باشند. خوب , همه مهندس , ما كشاورزي نمي خواهيم ! همه كشاورز , ما كارگر نميخواهيم . همه كارگر , ما كارفرما نمي خواهيم , اصلا قبل ذكر است , اين . (32 ) « جامعه توحيدي » به آنطوري كه مي گويند , يعني جامعه ي هرج و مرج !... اساس نظام در عالم , نه فقط در اينجا , در عالم از اولي كه پيدا شده , اساس بر اين بوده است , كه مراتب باشد فرق ما بين « دولت اسلامي » و (دولت ) « غير اسلامي » اين است , كه ظلم نشود , از بالا به پايين . نه فرمان داده نشود , اطاعت بايد بشود , ظلم نبايد بشود. ... « جامعه توحيدي » ! يعني الاغ ها همه يك جورند! گاوها هم يك جورند , فرمانبر و فرمانبردار ندارند; يك همچو جامعه اي را آقايان مي خواهند!... اگر يك وقتي بشر وحشي بوده , آنجا يك « جامعه ي توحيدي » ـ هر كسي براي خودش مي رفته علفي مي چيده و مي خورده ـ اما آن روزي كه تمدن در بشر آمده است , لازمه تمدن , اين است ; كه درجات باشد. لازمه ي تمدن اين است ; كه يكي دكتر باشد , يكي فرض كنيد , كه مهندس باشد . (33 ) آواي ملكوتي در شوق ديدار حكومت عدالت گستر قائم آل محمد(عج ) الف ـ فلسفه ي غيبت قائم آل محمد(عليه السلام ) قضيه ي غيبت حضرت صاحب (عليه السلام ) قضيه ي مهمي است ; كه به ما مسائلي مي فهماند. من جمله اينكه براي يك همچو كار بزرگي كه در تمام دنيا عدالت به معناي واقعي اجرا بشود , در تمام بشر نبوده , كسي الا مهدي موعود ـ سلام الله عليه ـ كه خداي تبارك و تعالي او را ذخيره كرده است , براي بشر. هر يك از انبيا كه آمدند , براي اجراي عدالت آمدند و مقصدشان هم اين بود , كه اجراي عدالت را در همه ي عالم بكنند , لكن موفق نشدند. ... اين ايجاد عدالت است ; در انسان , اگر اخلاقش اخلاق منحرفي باشد , از اين انحراف وقتي به اعتدال برگردد; اين عدالت در او تحقق پيدا كرده است . اگر در عقائد يك انحرافاتي و كجي هايي باشد , برگرداندن آن عقايد كج به يك عقيده صحيح و صراط مستقيم , اين ايجاد عدالت است , در عقل انسان . در زمان ظهور مهدي موعود ـ سلام الله عليه ـ كه خداوند ذخيره كرده است , او را. از باب اينكه هيچ كس در اولين و آخرين , اين قدرت برايش نبوده است و فقط براي حضرت مهدي موعود(عليه السلام ) بوده است ; كه تمام عالم را , عدالت را در تمام عالم گسترش بدهد. و آن چيزي كه انبيا موفق نشدند , به آن . ... كسي بعد از انبيا و اولياي بزرگ , پدران حضرت موعود , كسي نبوده است , كه بعد از اين , اگر مهدي موعود(عليه السلام ) هم مثل ساير اوليا به جوار رحمت حق مي رفتند , ديگر در بشر كسي نبوده است ; كه اين اجرا عدالت را بكند , نمي توانسته و اين يك موجودي است , كه ذخيره شده است ; براي يك همچو مطلبي . (34 ) ب ـ عدالت گستري در همه ي ابعاد حيات طيبه ي انساني ما كه از امام مهدي (عليه السلام ) كه قوه ي اجرائيه ي اسلام است , صحبت مي كنيم و مي گوييم ; كه « عدل » در زمان او فراگير خواهد شد و از طرق خود آنها (بعضي از علما و اشخاص صاحب فتوا كه در راس روحانيت بعضي از ممالك اسلامي هستند) هم , همين معنا هست ; « يملا الارض قسطا و عدلابعد ما ملات ظلما و جورا » . (35 ) (زمين را پر از عدل و داد مي كند , پس از اينكه از جور و ستم پر شده باشد). ما كه راجع به آن مي گوييم و مي گوييم كه انبيا موفق نشده اند , اجرا كنند مقاصد خودشان را. و خداوند در آخر زمان كسي را مي آورد , كه اجرا كند , مسائل انبيا را. اين بيچاره ها براي خدمت به اجانب يا نفهميده , تاويل مي كنند , كه فلان گفته است : كه حضرت مهدي (عليه السلام ) تتميم مي كند , شريعت را. اين بسيار ناگوار است , براي ما; ما حضرت مهدي (عليه السلام ) را يكي از افرادي مي دانيم , كه تابع اسلام است , لكن تابعي است ; كه نور چشم پيغمبر اسلام (صلي الله عليه و آله وسلم ) است و اجرا مي كند , آن مطالبي را كه حضرت رسول اكرم (ص ) فرموده است . (36 ) ابزارها و راهكارهاي عملي تحقق عدالت اجتماعي از منظر امام (قدس سره ) از ديدگاه امام خميني (قدس سره ) ابزارها و راهكارهاي مختلفي براي تحقق « عدالت اجتماعي » وجود دارد ,

 در اين بخش مواردي را يادآور مي شويم . 1 ـ وجود حاكماني مومن به عدالت خواهي اسلامي در « قيام اصلاحي » امام خميني (عليه السلام ) فقط وجود رهبري عالم و عادل و قوانين اسلامي براي دست يابي به « عدالت اجتماعي » كافي نمي باشد; بلكه با وجود چنين نظامي , كه داراي كمال جهت گيري هاي اساسي براي دست يابي به آرمان عدالت خواهي است . وجود مديراني متخصص و مومن به آرمان هاي انقلاب اسلامي , از جمله ايمان به رفتار مديريتي عدالت خواهانه , يكي ديگر از لوازم رسيدن به جامعه ي مترقي و عادلانه مي باشد. حكومتي مي تواند , ادعا بكند , كه « حقوق بشر » را حفظ مي كند; كه دولتش مبتني بر يك عقايد الهي ـ ديني باشد; تا خودش را مسئول پيش يك قدرت بزرگ بداند , ... آني كه انسان رابه راه مي آورد و راهش را معين مي كند , آن « ديانت » است , ... آن اعتقاد به يك مبدا و معاد است , ... تا يك نقطه ي معنوي نباشد , بشر « اصلاح » شدني نيست . اصلاح بشر , حفظ « حقوق بشر » نمي شود; الا اينكه نقطه ي اتكايش , يك مبدا معنوي باشد . (37 ) به همه ي مسئولان كشورمان تذكر مي دهم ; كه در تقدم ملاكها , هيچ ارزش و ملاكي مهم تر از « تقوا » و « جهاد » در راه خدا نيست . و همين تقدم « ارزشي » و « الهي » بايد معيار انتخاب و امتياز دادن به افراد و استفاده از امكانات و تصدي مسووليت ها و اداره كشور و بالاخره جايگزين همه ي « سنت ها » و امتيازات غلط مادي و نفساني بشود , ... مصلحت پا برهنه ها و گودنشين ها و مستضعفين , بر مصلحت قاعدين در منازل و مناسك و « متمكنين » و مرفهين گريزان از جبهه و جنگ و تقوا مقدم باشد , ... و جنگ فقر و غنا محفوظ بماند . (38 ) در حكومت اسلامي بهاي بيشتر و فزون تر از آن كسي است ; كه تقوا داشته باشد , نه ثروت و مال و قدرت , و همه ي مديران و كارگزاران و رهبران و روحانيون نظام و حكومت عدل موظف اند; كه با فقرا و مستمندان و پابرهنه ها بيشتر حشر و نشر و جلسه و مراوده و معارفه و رفاقت داشته باشند; تا متمكنين و مرفهين , و در كنار مستمندان و پابرهنه ها بودن و خود را در عرض آنان دانستن و قرار دادن , افتخار بزرگي است , كه نصيب اوليا شده و عملا به شبهات و القاآت خاتمه مي دهد . (39 ) 2 ـ ساده زيستي و روحيه ي مردم گرايي مديران اداره ي امور مملكتي حكومت اسلام و شخص اول , كه خليفه است , بر مسلمين و به منزله ي سلطان است , نسبت به مسلمين . زندگي عادي اش از افراد طبقه ي سه پايين تر , و با مردم , با همين طبقه ي فقرا , هم درجه در زندگي هستند , ... حكومت اسلام مثل حكومت هاي ديگر از قبيل سلاطين , يا روساي جمهوري نيست . حاكم اسلام , حاكمي است ; كه در بين مردم , در همان مسجد كوچك مدينه مي آمد , جلوس مي كرد , ... و آنهايي كه مقدرات مملكت دست شان بود , مثل ساير طبقات مردم در مسجد اجتماع مي كردند , و طوري بود; اجتماع شان , كه , كسي كه از خارج مي آمد , نمي فهميد; كه كي رئيس مملكت است و كي صاحب منصب است . و كي از فقراست . لباس همان لباس فقرا و « عشرت » همان « عشرت » فقرايي . و در اجراي عدالت طوري بود; كه اگر چنانچه يك نفر از پائين ترين افراد ملت , بر شخص اول مملكت , بر سلطان , بر رعيت , ادعايي داشت و پيش قاضي مي رفت , قاضي شخص اول مملكت را احضار مي كرد و او هم حاضر مي شد; و اگر چنانچه حكم بر خلاف او مي كرد , حاكم تسليم بود . (40 ) « فرق ما بين رژيم طاغوتي و رژيم اسلامي اين است ; كه در رژيم طاغوتي مردم و دولت (از هم جدا) بودند , ... اما در رژيم اسلامي , دولت و ملت از هم جدا نيستند , باهم اند و دوست و برادرند » . (41 )

 پاورقي : 22 ـ همان , ج 8 , ص 470 23 ـ قصص , 5 24 ـ همان , ج 6 , صص 454 ـ 452 25 ـ همان , ج 3 , صص 305 ـ304 26 ـ همان , ج 21 , ص 145 27 ـ همان , ج 6 , ص 173 28 ـ همان , ج 4 , صص 162 ـ161 29 ـ همان , ص 239 30 ـ همان , صص 404 ـ402 31 ـ همان , ج 3 , ص 222 32 ـ همان , ج 11 , ص 417 33 ـ همان , صص 470 ـ469 34 ـ همان , ج 12 , صص 481 ـ480 35 ـ راهنماي انسانيت ; فهرست موضوعي نهج الفصاحه , تنظيم كننده : مصطفي فريد تنكابني , تهران : دفتر نشر فرهنگ اسلامي , 1374 , ص .449 36 ـ صحيفه ي امام , پيشين , ج 13 , ص 97 37 ـ همان , ج 4 , صص 404 ـ402 38 ـ همان , ج 20 , ص 333 39 ـ همان , صص 341 ـ339 40 ـ همان , ج 4 , صص 418 ـ417 41 ـ همان , ج 9 , ص 221 امام خميني : به همه ي مسئولان كشورمان تذكر مي دهم ; كه در تقدم ملاكها , هيچ ارزش و ملاكي مهم تر از « تقوا » و « جهاد » در راه خدا نيست . و همين تقدم « ارزشي » و « الهي » بايد معيار انتخاب و امتياز دادن به افراد و استفاده از امكانات و تصدي مسووليت ها و اداره ي كشور و بالاخره جايگزين همه ي « سنت ها » و امتيازات غلط مادي و نفساني بشود , ... مصلحت پابرهنه ها و گودنشين ها و مستضعفين , بر مصلحت قاعدين در منازل و مناسك و « متمكنين » و مرفهين گريزان از جبهه و جنگ و تقوا مقدم باشد , ... و جنگ فقر و غنا محفوظ بماند امام خميني : در حكومت اسلامي بهاي بيشتر و فزون تر از آن كسي است ; كه تقوا داشته باشد , نه ثروت و مال و قدرت , و همه ي مديران و كارگزاران و رهبران و روحانيون نظام و حكومت عدل موظف اند; كه با فقرا و مستمندان و پابرهنه ها بيشتر حشر و نشر و جلسه و مراوده و معارفه و رفاقت داشته باشند; تا متمكنين و مرفهين , و در كنار مستمندان و پابرهنه ها بودن و خود را در عرض آنان دانستن و قرار د ادن , افتخار بزرگي است , كه نصيب اوليا شده و عملا به شبهات و القاآت خاتمه مي دهد

جايگاه عدالت اجتماعي از ديدگاه امام خميني

 رهبر معظم انقلاب « گفتمان عدالت » , يگ گفتمان اساسي است , همه چيز ماست . منهاي آن , « جمهوري اسلامي » هيچ حرفي براي گفتن ندارد , ... اين گفتمان را بايد همه گيركنيد , به گونه اي كه هر جرياني , هر شخصي , هر حزبي و هر جناحي سركار بيايد , خودش راناگزير بيند , كه تسليم اين گفتمان شود , يعني براي عدالت تلاش كند , و مجبور شود , پرجم عدالت را بر دست بگيرد . (1 ) با توجه به اينكه « عدالت اجتماعي » در كنار اصول پنجگانه ي اعتقادي شيعه , كه قوام بخش « قيام اصلاحي » امام (قدس سره )محسوب مي گردند , به عنوان يكي از مهم ترين معيارهاي اسلامي بودن « حكومت اسلامي » محسوب مي گردد. در اين نوشتار جايگاه « عدالت اجتماعي » « قيام اصلاحي » امام (قدس سره ) مورد كنكاش قرار مي گيرد. ايشان عدالت دوستي و ظلم ستيزي را امري فطري قلمدادنموده و در اين رابطه مي فرمايند : « از فطرت هاي الهيه , حب عدل و خضوع در مقابل آن , و بغض ظلم و عدم انقياد در پيش آن است » . (2 ) همچنين ايشان يكي از صفات و وظايف مهم شيعيان امام علي (عليه السلام ) را قيام به برقراري « عدالت اجتماعي » دانسته و در اين رابطه مي فرمايند : ما وظيفه داريم , مردم مظلوم و محروم را نجات دهيم , ما وظيفه داريم , پشتيبان مظلومين و دشمن ظالمين باشيم . همين وظيفه است , كه اميرالمومنين (عليه السلام ) در وصيت معروف به دو فرزند برزگوارش تذكر مي دهد و مي فرمايد : « وكوناللظالم خصما , و للمظلوم عونا » . (3 ) « و دشمن ستمگر و ياور ستمديده باشيد » . علماي اسلام موظف اند , با انحصارطلبي واستفاده هاي نامشروع ستمگران مبارزه نمايند . (4 ) بعداز بيان مقدمه ي مذكور معاني اصطلاحي سه واژه اي دراين مبحث , « عدالت اجتماعي » , « نابرابري اجتماعي » و « تبعيض اجتماعي » , همچنين جايگاه « عدالت اجتماعي » , همچنين جايگاه « عدالت اجتماعي » در قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران را مورد توجه قرار مي دهيم . الف ـ عدالت اجتماعي 1 ـ كاربرد مفهوم عدل توزيعي نسبت به ثروت , دارايي , امتيازات و مزيت هايي كه در يك جامعه انباشته شده است . 2 ـ عدالت اجتماعي يعني با هريك از افراد جامعه به گونه اي رفتار شود , كه مستحق آن است و در جايي جاي داده شود , كه سزاوار آن است . 3 ـ به عبارت ديگر , هر فرد بر اساس كار , امكانات فكري و ذهني و جسمي بتواند از موقعيت هاي متناسب و نعمات برخوردار شود . (5 ) ب ـ نابرابري اجتماعي وضعي كه در آن , اعضاي يك جامعه , از نظر ثروت و درآمد , فرصت ها و امكانات با يكديگر تفاوت داشته باشند. « نابرابري اجتماعي » را , هم ناشي از مناسبات نامطلوب و هم ناشي از ساختمان جسمي و روحي بشر دانسته اند. همه ي مصلحين تاكيد نموده اند , كه در عين نابرابري هاي خلقتي , بايد در راه ايجاد شرايط وصول به سعادت و خوشبختي نسبي , براي همه ي بشر كوشيد , يعني كاري كرد , كه فرصت هاي مساوي , براي همه به وجودآيد , تا « عدالت اجتماعي » برقرار گردد . (6 ) ج ـ تبعيض اجتماعي « رفتار نايكسان و خلاف عدل و انصاف باگروههايي از مردم خواه دوستانه يا دشمنانه , به دلايلي مثل نژاد , زبان , مليت , مذهب , عقيده و جز اينها كه ارتباطي به رفتار بالفعل آن افراد نداشته باشد , يا ارتباط اندكي داشته باشد » . (7 ) د ـ عدالت اجتماعي در قانون اساسي جمهوري اسلامي در بخشي از اصل سوم قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران جايگاه « عدالت اجتماعي » چنين مورد تاكيد قرار گرفته است : 1 ـ ايجاد محيط مساعد براي رشد فضايل اخلاقي بر اساس ايمان و تقوا و مبازره با كليه ي مظاهر فساد و تباهي . 3 ـ آموزش و پرورش و تربيت بدني رايگان براي همه , در تمام سطوح ... 6 ـ محو هرگونه استبداد و خودكامگي . 7 ـ تامين آزادي هاي سياسي و اجتماعي در حدود قانون . 8 ـ مشاركت عامه ي مردم در تعيين سرنوشت سياسي , اقتصادي , اجتماعي و فرهنگي خويش . 9 ـ رفع تبعيضات ناروا و ايجاد امكانات عادلانه براي همه , در تمام زمينه هاي مادي و معنوي . 10 ـ ايجاد نظام اداري صحيح و حذف تشكيلات غيرضرور . 12 ـ پي ريزي اقتصاد صحيح و عادلانه بر طبق ضوابط اسلامي , جهت ايجاد رفاه و رفع فقر و برطرف ساختن هر نوع محروميت در زمينه هاي تغذيه و مسكن و كار و بهداشت و تعميم بيمه . 14 ـ تامين حقوق همه جانبه ي افراد از زن و مرد و ايجاد امنيت قضايي عادلانه براي همه و تساوي عموم در برابر قانون . 16 ـ تنظيم سياست خارجي كشور بر اساس معيارهاي اسلام , تعهد برادرانه نسبت به همه ي مسلمانان و حمايت بي دريغ از مستضعفان جهان . (8 ) همچنين در بخشي از اصل چهل و سوم قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران راهكار استقرار « عدالت اجتماعي » چنين مورد تاكيد قرار گرفته است : براي تامين استقلال اقتصادي جامعه و ريشه كن كردن فقر و محروميت و برآوردن نيازهاي اساسي انسان در جريان رشد , با حفظ آزادگي او , اقتصاد جمهوري اسلامي ايران , بر اساس ضوابط زير استوار مي شود : 1 ـ تامين نيازهاي اساسي : مسكن , خوراك , پوشاك , بهداشت , درمان , آموزش و پرورش و امكانات لازم براي تشكيل خانواده , براي همه . 2 ـ تامين شرايط و امكانات كار براي همه ... 5 ـ منع اضرار به غير و انحصار و احتكار و ربا و ديگر معاملات باطل و حرام . 6 ـ منع اسراف و تبذير در همه ي شوون مربوط به اقتصاد , اعم از مصرف , سرمايه گذاري , توليد , توزيع و خدمات . 6 ـ جلوگيري از سلطه ي اقتصادي بيگانه بر اقتصادكشور . (9 ) مهم ترين نكات از سخنان امام (قدس سره ) در زمينه ي عدالت اجتماعي در قيام اصلاحي امام خميني (قدس سره ) برقراري « عدالت اجتماعي » يك وظيفه ي ذاتي و دائمي براي حاكميت اسلامي محسوب مي گردد , اهتمام به تحقق آن هم در شكل گيري و هم در بقانظام اسلامي يكي از مهم ترين الويت هاي حكمراني است , فلذا ايشان مي فرمايند : اجراي قوانين بر معيار قسط و عدل و جلوگيري از ستمگري و حكومت جائرانه و بسط عدالت فردي و اجتماعي و منع از فساد و فحشا و انواع كجرويهاـ و آزادي بر معيار عقل و عدل واستقلال و خودكفايي و جلوگيري از استعمار و استثمار و استعبادـ و (اجراي ) حدود و قصاص و تعزيرات بر ميزان عدل , براي جلوگيري از فساد و تباهي يك جامعه ـ و سياست و راه بردن جامعه به موازين عقل و عدل و انصاف و صدها از اين قبيل , چيزهايي نيستند , كه با مرور زمان در طول تاريخ بشر و زندگي اجتماعي كهنه شود , ... حكومت حق براي نفع مستضعفان وجلوگيري از ظلم و جور و اقامه ي « عدالت اجتماعي » همان است , كه مثل سليمان بن داود(عليه السلام ) و پيامبر عظيم الشان اسلام (صلي الله عليه و آله و سلم ) و اوصياي بزرگوارش براي آن كوشش مي كردند , از بزرگترين واجبات و اقامه ي آن از والاترين عبادات است . (10 ) 1 ـ عدالت اجتماعي سر لوحه ي قيام اصلاحي انبيا و اوصيا(سلام الله عليهم ) « اساسا انبيا خداـ صلوات الله و سلامه عليهم ـ مبعوث شدند , براي خدمت به بندگان خدا , خدمت هاي معنوي و ارشادي و اخراج بشر از ظلمات به نور , و خدمت به مظلومان و ستم يدگان و اقامه ي عدل , عدل فردي و اجتماعي » . (11 ) به حكم عقل و ضرورت اديان هد بعثت وكار انبيا تنها مسئله گويي و بيان احكام نيست , ... در حقيقت , مهم ترين وظيفه ي انبيا(عليهم السلام ) برقراركردن يك نظام عادلانه ي اجتماعي از طريق اجراي قوانين و احكام است , كه البته با بيان احكام و نشر تعاليم وعقايد الهي ملازمه دارد. چنانچه اين معنا از آيه ي شريفه , (سوره ي مباركه ي حديد آيه ي 25 ) به وضوح پيداست . هدف بعثت ها , بطور كلي , اين است , كه مردمان بر اساس روابط اجتماعي عادلانه نظم وترتيب پيدا كرده , قد آدميت راست گردانند. واين با تشكيل حكومت و اجراي امكان پذير است . (12 ) 2 ـ عدالت اجتماعي يك ارزش اصيل معنوي براي همه ي زمان ها و مكان ها ارزش ها در عالم دو قسم است : يك قسم ارزش هاي معنوي , از قبيل ارزش توحيد و جهات مربوط به الوهيت . و از قبيل , عدالت اجتماعي , حكومت عدل و رفتار عادلانه ي حكومت ها با ملت ها و بسط « عدالت اجتماعي , حكومت عدل و رفتار عادلانه ي حكومت ها با ملت ها و بسط « عدالت اجتماعي » در بين ملت ها و امثال اينها. كه در صدر اسلام يا قبل از اسلام از آن وقتي كه انبيا مبعوث شدند , وجود داشته و قابل تغيير نيست . عدالت معنايي نيست , كه تغيير بكند , يك وقت صحيح و زماني غير صحيح باشد. ارزش هاي معنوي ارزش هاي هميشگي هستند , كه قبل از صنعتي شدن كشورها , ضمن و بعدا در آن نيز وجود داشته و دارد , عدالت ارتباطي به اين امور ندارد. قسم ديگر اموري است كه , مادي كه به مقتضاي زمان فرق مي كند , درزمان سابق يك طور بوده است و بعد رو به ترقي رفته است , تا به مرحله كنوني رسيده است و بعد از اين هم بالاتر خواهد رفت , آنچه ميزان حكومت و مربوط به اجتماع و سياست است , « ارزشهاي معنوي » است . (13 ) 3 ـ تحقق عدالت اجتماعي در تاريخ اسلام فقط در دو زمان در صدر اسلام ـ در دو زمان , دو بار حكومت اصيل اسلام محقق شد , يك زمان رسول الله (صلي الله عليه و آله و سلم ) وديگر وقتي كه در كوفه علي ابن ابيطالب (عليه السلام )حكومت مي كرد. دراين دو مورد بود , كه « ارزشهاي معنوي » حكومت مي كرد , يعني يك حكومت عدل برقرار و حكم ذره اي از قانون تخلف نمي كرد.حكومت در اين دو زمان , حكومت قانون بوده است . (14 ) 4 ـ عدالت اجتماعي در سيره ي عملي معصومين ـ عليهم السلام شبي كه صبح آن شب مولا اميرالمومنين (عليه السلام ) (به ) شهادت مي رسد , وقتي كه ـ به حسب نقل ـ براي شان غذا مي آورند , مي بيند كه شير آورده و نمك آورده (است ) و نان . ناني كه او مي خورده , نه نان سنگكي كه شما مي خوريد , آن ناني كه او مي خورد , مي فرمايد : ـ به طوري كه نقل شده است ـ كه چه وقت ديدي , كه من دو تا خورش داشته باشم , كه حالا آوردي ! , رفت نمك را بردارد , در نقل است : كه قسمش داد , به جان خودش , كه شير را بردارد , شير را برداشت . دو لقمه با نمك ميل فرمود. و صبح آن روز هم به شهادت رسيد . (15 ) 5 ـ عدالت اجتماعي و اقليت هاي ديني در نظام اسلامي ما عدالت اسلامي را مي خواهيم , در اين مملكت برقرار كنيم , اسلامي كه راضي نمي شود , حتي به يك زن يهودي كه در پناه اسلام است , تعدي بشود , اسلامي كه حضرت امير (عليه السلام ) مي فرمايد : « براي ما چنانچه بميريم , ملامتي نيست , كه لشگر مخالف آمده است و بافلان زن يهوديه اي كه معاهده بوده است . خلخال را از پايش در آورده است » .ما يك همچو اسلامي كه عدالت باشد , در آن . اسلامي كه در آن هيچ ظلم نباشد , اسلامي كه آن شخص اولش با آن فرد آخر همه علي السوا در مقابل قانون باشند . (16 ) 6 ـ عدالت اجتماعي مقصد بزرگ اسلام « جلوگيري از ظلم و خودسري ها و قانون شكني ها و حفظ حقوق اسلام و ملت و برقراري عدالت اجتماعي كه مقصد بزرگ اسلام است » (17 ) « اهداف مقدسه اسلام كه در راس آن بسط عدالت اجتماعي و دفع بي دادگري ها و بي فرهنگي هاست » . (18 ) « شناخت اصيل اسلام , ما را به ترقي جامعه اي كه سرشار از استعدادها و تقواي انساني و عدالت اجتماعي است راهنمايي مي كند » . (19 )فرياد برائت ما , دفاع از مكتب وحيثيات و نواميس , فرياد دفاع از منابع و ثروت ها و سرمايه ها , فرياد دردمندانه ي ملت هايي است , كه خنجر كفر و نفاق قلب آنان را دريده است . فرياد برائت ما , فرياد فقر و تهيدستي گرسنگان و محرومان و پابرهنه هايي است , كه حاصل عرق جبين و زحمات شبانه روزي آنان را , زراندوزان و دزدان بين المللي به يغما برده اند و حريصانه از خون دل ملت هاي فقير وكشاورزان و كارگران و زحمت كشان , به اسم سرمايه داري و سوسياليزم و كمونيزم مكيده و شريان حيات اقتصادي جهان را به خود پيوند داده اند و مردم جهان رااز رسيدن به كمترين حقوق حقه ي خود محروم نموده اند . (20 ) 7 ـ نقش طبقه ي محروم در انقلاب اسلامي اين انقلاب مهم اسلامي , رهين كوشش هاي اين طبقه است , طبقه ي محروم , طبقه ي گودنشين , طبقه اي كه اين نهضت را به ثمر رساند وتوقعي هم نداشت ... من وقتي كه در حال انقلاب مي ديدم , كه يك پيرمردي از آن گودنشين ها از آن منزل محقر خرابه بيرون مي آمد و مي گفت : كه ما با بچه هاي مان صبح كه مي شود ـ مي رويم براي تظاهرـ يك موي شما بر همه آن كاخ نشين ها و آنهايي كه در اين انقلاب هيچ فعاليتي نداشتند , بلكه كارشكني هم تا آن اندازه كه مي توانستند , مي كردند , و الان هم هر مقدار كه بتوانند مي كنند , يك موي شما بر همه آنها ترجيح دارد ... (21 ) روزنامه جمهوري اسلامي

فهرست منابع قرآن مجيد , مترجم : محمد مهدي فولادوند , تهران : دفتر مطالعات تاريخ و معارف اسلامي , .1379 1 ـ نيكنام , هلالي , محمدرضا , دولت عدالت , چاپ پنجم , قم : ستاد علمي ـ فرهنگي بصيرت , 1384 , صص 137 ـ.136 2 ـ امام خميني (قدس سره ) , شرح چهل حديث , چاپ سوم , تهران : موسسه ي تنظيم و نشر امام خميني (س ) , 1372 , ص .113 3 ـ نهج البلاغه , سيد رضي , (گردآورنده ) , مترجم : محمد دشتي , چاپ سوم , قم : مشرقين , 1379 , نامه ي 47 , ص 558 4 ـ امام خميني (قدس سره ) , ولايت فقيه , چاپ سوم , تهران : موسسه ي تنظيم و نشر آثار امام خميني (س ) , 1374 , ص 28 5 ـ آقا بخشي , علي , افشاري راد , مينو , فرهنگ علوم سياسي , تهران : نشر چاپار , 1379 , ص 547 , كد .2775 6 ـ همان , صص 454 ـ544 , كد 02763 7 ـ همان , ص 168 , كد 00861 8 ـ قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران , خاتمي علي (گردآورنده ) , چاپ دوم , قم : نشر بلاغت , 1378 , صص 19 ـ.18 9 ـ همان , صص 33 ـ32 10 ـ موسسه ي تنظيم و نشر آثار امام خميني (س ) , صحيفه ي امام , دوره ي 22 جلدي , ج 21 , تهران : 1378 , صص 407 ـ405 11 ـ همان , ج 18 , ص 6 12 ـ امام خميني (قدس سره ) ولايت فقيه , پيشين , ص 59 13 ـ صحيفه ي امام , ج 11 , ص 1 14 ـ همان 15 ـ همان , ج 6 , ص 327 16 ـ همان , ج 9 , ص 425 ـ424 17 ـ همان , ج 2 , ص 128 18 ـ همان , ج 1 , ص 219 19 ـ همان , ج 2 , ص 159 20 ـ همان , ج 20 , ص 318 21 ـ همان , ج 14 , ص 261 امام خميني : جلوگيري از ظلم و خودسري و قانون شكني و حفظ حقوق اسلام و ملت و برقراري عدالت اجتماعي , مقصد بزرگ اسلام است . به حكم عقل و ضرورت اديان هدف بعثت و كار انبيا , تنها مساله گويي و بيان احكام نيست , بلكه مهم ترين وظيفه انبيا , برقرار كردن يك نظام عادلانه اجتماعي از طريق اجراي قوانين و احكام است . عدالت معنايي نيست كه تغيير بكند , يك وقت صحيح و زماني غير صحيح باشد. ارزش هاي معنوي ارزش هاي هميشگي هستند بحث عدالت , يك بحث اساسي است و جمهوري اسلامي منهاي آن , هيچ حرفي براي گفتن ندارد. بنابر اين , بحث عدالت بايد همه گير شود , به گونه اي كه هر جرياني , هر شخصي , هر حزبي و هر جناحي سركار بيايد , خودش را ناگزير ببيند كه تسليم عدالت شود , يعني براي عدالت تلاش كند و پرچم عدالت را دردست بگيرد

اركان عدالت موعود ( قسمت دوم )

2-2. همه‌ جانبه‌نگري‌
  با ظهور امام‌ مهدي‌(ع‌) و استقرار حكومت‌ آن‌ حضرت‌، عدالت‌ بر تمام‌ روابط‌ موجود در جوامع‌ انساني‌ حاكم‌ شده‌ و ساحت‌هاي‌ مختلف‌ حيات‌ بشر رنگ‌ عدل‌ و قسط‌ به‌ خود مي‌گيرد. به‌ بيان‌ ديگر عدالت‌ مهدوي‌ به‌ عدالت‌ اقتصادي‌ يا عدالت‌ قضايي‌ محدود نشده‌ و همة‌ حوزه‌هاي‌ فرهنگي‌، سياسي‌، اقتصادي‌ و حقوقي‌ را شامل‌ مي‌شود.
  اگر چه‌ همه‌ جانبه‌ نگري‌ عدالت‌ موعود را مي‌توان‌ از عموم‌ يا اطلاق‌ رواياتي‌ كه‌ بر حاكميت‌ عدالت‌ و نابودي‌ ظلم‌ در زمان‌ ظهور امام‌ مهدي‌(ع‌) دلالت‌ مي‌كنند، به‌ دست‌ آورد، اما براي‌ روشن‌تر شدن‌ اين‌ موضوع‌ روايت‌هايي‌ ناظر به‌ گسترش‌ عدالت‌ در حوزه‌هاي‌ مختلف‌ اجتماعي‌ را به‌ تفكيك‌ مورد بررسي‌ قرار مي‌دهيم‌.

 1-2-2. عدالت‌ فرهنگي‌ و آموزشي‌
  يكي‌ از شاخصه‌هاي‌ مهم‌ عدالت‌ مهدوي‌ فراهم‌ شدن‌ امكان‌ رشد و اعتلاي‌ فرهنگي‌، آموزشي‌ براي‌ همة‌ مردم‌ ـ صرف‌نظر از جنس‌، طبقه‌ و يا رنگ‌ و نژاد ـ است‌. در نظام‌ حكومتي‌ امام‌ مهدي‌(ع‌) ناداني‌، بي‌سوادي‌ و كم‌خردي‌ به‌ طور كلي‌ ريشه‌كن‌ شده‌ همة‌ انسان‌ها به‌ مقتضاي‌ توانايي‌ خود از بالاترين‌ حد دانش‌ و معرفت‌ برخوردار مي‌شوند.
  در روايتي‌ كه‌ از امام‌ باقر(ع‌) نقل‌ شده‌ در زمينة‌ رشد و توسعه‌ خردورزي‌ در زمان‌ امام‌ مهدي‌(ع‌) چنين‌ مي‌خوانيم‌:
 إذا قام‌ قائمنا وضع‌ الله يده‌ علي‌ رؤس‌ العباد فجمع‌ بها عقولهم‌ و كملت‌ به‌ أحلامهم‌. 18
 هنگامي‌ كه‌ قائم‌ ما به‌ پا خيزد خداوند دستش‌ را بر سر بندگان‌ مي‌گذارد و بدين‌ وسيله‌ عقول‌ آنها افزايش‌ يافته‌ و خردهاي‌ آنها به‌ كمال‌ مي‌رسد.
  در روايت‌ ديگري‌ كه‌ از آن‌ حضرت‌ نقل‌ شده‌ در زمينة‌ همگاني‌ شدن‌ دانش‌ و معرفت‌ در عصر حاكميت‌ امام‌ مهدي‌(ع‌) چنين‌ آمده‌ است‌:
 ... و تؤتون‌ الحكمة‌ في‌ زمانه‌ حتي‌ أنّ المرأة‌ لتقضي‌ في‌ بيتها بكتاب‌ الله تعالي‌ و سنّة‌ رسول‌الله(ص‌).
 ... در دوران‌ او شما از حكمت‌ برخوردار مي‌شويد تا آنجا كه‌ يك‌ زن‌ در خانة‌ خود برابر كتاب‌ خداي‌ تعالي‌ و روش‌ پيامبر ـ كه‌ درود بر او و خاندانش‌ باد ـ  ] همچون‌ مجتهد با استنباط‌ شخصي‌ [  به‌ انجام‌ تكاليف‌ شرعي‌ 19  خود پردازد. 20

 2-2-2. عدالت‌ قضايي‌
  در زمان‌ حكومت‌ امام‌ مهدي‌(ع‌) عدالت‌ به‌ تمام‌ معنا در مناسبات‌ حقوقي‌ و قضايي‌ حاكم‌ شده‌ و داوري‌ و قضاوت‌ ميان‌ مردم‌ از هرگونه‌ شائبه‌ خطا، اشتباه‌، بي‌عدالتي‌، جانبداري‌ و... پيراسته‌ مي‌گردد كه‌ اين‌ امر به‌ نوبه‌ خود تأثير مهمي‌ در عادلانه‌ شدن‌ همة‌ روابط‌ اجتماعي‌ و جلوگيري‌ از ظلم‌ و تجاوز به‌ حقوق‌ ديگران‌ خواهد داشت‌.
  در اين‌ زمينه‌ نيز روايت‌هاي‌ فراواني‌ وارد شده‌ كه‌ در اينجا به‌ برخي‌ از آنجا اشاره‌ مي‌كنيم‌.
  امام‌ صادق‌(ع‌) شيوة‌ قضاوت‌ امام‌ مهدي‌(ع‌) را به‌ شيوة‌ پيامبراني‌ چون‌ حضرت‌ داوود(ع‌) ـ كه‌ قضاوت‌ عادلانه‌ و بدون‌ اشتباه‌ آنها در تاريخ‌ مشهور است‌ ـ تشبيه‌ كرده‌، مي‌فرمايد:
 إذا قام‌ قائم‌ آل‌محمد عليهم‌السلام‌ حكم‌ بين‌ الناس‌ بحكم‌ داود لايحتاج‌ إلي‌ بيّنة‌ يلهمه‌ الله تعالي‌ فيحكم‌ بعلمه‌ و يخبر كلّ قوم‌ بما استبطنوه‌... 21
 زماني‌ كه‌ قائم‌ ال‌ محمد ـ كه‌ بر آنها درود باد ـ به‌ پاخيزد، در ميان‌ مردم‌ به‌ حكم‌ داود قضاوت‌ خواهد نمود. او به‌ بيّنه‌ (شاهد) نيازي‌ نخواهد داشت‌؛ زيرا خداي‌ تعالي‌ امور را به‌ وي‌ الهام‌ مي‌كند و او بر پايه‌ دانش‌ خود داوري‌ مي‌كند و هر قومي‌ را به‌ آنچه‌ پنهان‌ نموده‌اند آگاه‌ مي‌سازد.
  بديهي‌ است‌ قضاوتي‌ كه‌ با الهام‌ خداوند صورت‌ گيرد در آن‌ هيچ‌ اشتباه‌ و بي‌عدالتي‌ نخواهد بود؛ اما در اينجا چند سؤال‌ مطرح‌ است‌: اول‌ اينكه‌ آيا امام‌ مهدي‌(ع‌) خود به‌ تنهايي‌ امر قضا را به‌ عهده‌ خواهد گرفت‌ يا اينكه‌كساني‌ ديگري‌ را هم‌ براي‌ قضاوت‌ برمي‌گزيند؟ و دوم‌ اينكه‌ اگر امام‌ مهدي‌(ع‌) كسان‌ ديگري‌ را هم‌ براي‌ قضاوت‌ ميان‌ مردم‌ برمي‌گزيند، چه‌ تضميني‌ وجود دارد كه‌ آنها دچار اشتباه‌ و خطا و يا قضاوت‌ ناعادلانه‌ نشوند؟ در پاسخ‌ اين‌ دو سؤال‌ بايد گفت‌: آنچه‌ از روايات‌ استفاده‌ مي‌شود اين‌ است‌ كه‌ آن‌ حضرت‌ تعدادي‌ از ياران‌ خود را برمي‌گزيند و براي‌ قضاوت‌ به‌ سراسر جهان‌ گسيل‌ مي‌دارد، اما آنچه‌ باعث‌ مصون‌ بودن‌ آنها از اشتباه‌ و قضاوت‌ ناعادلانه‌ مي‌شود اين‌ است‌ كه‌: اولاً، آنها در بالاترين‌ مراتب‌ تقوي‌ و پرهيزگاري‌ قرار دارند و ثانياً، در يك‌ ارتباط‌ مستقيم‌ با امام‌ خود، حكم‌ كليه‌ قضايايي‌ را كه‌ در آنها دچار شك‌ و ترديد شده‌اند دريافت‌ مي‌كنند.
  در روايتي‌ كه‌ در اين‌ زمينه‌ از امام‌ صادق‌(ع‌) نقل‌ شده‌ چنين‌ مي‌خوانيم‌:
 إذا قام‌ القائم‌ بعث‌ في‌ أقاليم‌ الارض‌، في‌ كلّ إقليم‌ رجلاً، يقول‌: عهدك‌ في‌ كفّك‌، فإذا ورد عليك‌ أمر لا تفهمه‌، ولاتعرف‌ القضاء فيه‌ فانظر إلي‌ كفّك‌ و اعمل‌ بما فيها. 22
 هنگامي‌ كه‌ قائم‌ قيام‌ كند در كشورهاي‌ روي‌ زمين‌ كساني‌ را برمي‌انگيزد، در هر سرزمين‌ يك‌ نفر را، و به‌ او مي‌گويد: فرمان‌ تو در كف‌ دست‌ تو است‌، هرگاه‌ كاري‌ براي‌ تو پيش‌ آمد كه‌ آن‌ را نفهميدي‌ و ندانستي‌ چگونه‌ در آن‌ حكم‌ كني‌، به‌ كف‌ دست‌ خود بنگر و به‌ آنچه‌ در آن‌ (مكتوب‌) است‌ عمل‌ كن‌.

 3-2-2. عدالت‌ اقتصادي‌
  عدالت‌ اقتصادي‌ يكي‌ از مهم‌ترين‌ شاخصه‌هاي‌ عدالت‌ اجتماعي‌ است‌ و به‌ جرأت‌ مي‌توان‌ گفت‌ كه‌ بسياري‌ از تحولات‌ و نهضت‌هاي‌ اجتماعي‌، سياسي‌ كه‌ در طول‌ تاريخ‌ در جوامع‌ مختلف‌ رخ‌ داده‌، به‌ نوعي‌ با اين‌ موضوع‌ مرتبط‌ بوده‌ است‌. اگر چه‌ سوگمندانه‌ بايد اذعان‌ داشت‌ كه‌ هر چه‌ انسان‌ها براي‌ تحقق‌ عدالت‌ اقتصادي‌ بيشتر تلاش‌ كرده‌اند، كمتر بدان‌ دست‌ يافته‌اند و جز در مقاطعي‌ محدود از حيات‌ بشر در كره‌ خاك‌، عدالت‌ اقتصادي‌ بر جوامع‌ حاكم‌ نبوده‌ است‌.
  نگاهي‌ اجمالي‌ به‌ تاريخ‌ تحولات‌ نظام‌هاي‌ سياسي‌، اجتماعي‌ نشان‌ مي‌دهد كه‌ در گذر زمان‌ نظام‌هاي‌ مختلفي‌ با داعيه‌ برقراري‌ و گسترش‌ عدالت‌ اقتصادي‌ به‌ ميدان‌ آمده‌اند و پس‌ از چند صباحي‌ حاكميت‌، و اتلاف‌ سرمايه‌هاي‌ مادي‌ و معنوي‌ ملت‌ها صحنة‌ سياست‌ را ترك‌ كرده‌اند، كه‌ نظام‌هاي‌ سوسياليستي‌ آخرين‌ نمونه‌ از اين‌ دست‌ نظام‌ها هستند.
  در دولت‌ امام‌ مهدي‌(ع‌) به‌ عنوان‌ آخرين‌ دولتي‌ كه‌ بر كره‌ خاك‌ حكومت‌ خواهد كرد، تأمين‌ عدالت‌ اقتصادي‌ نقش‌ و جايگاه‌ برجسته‌اي‌ دارد و در روايت‌هاي‌ اسلامي‌ نيز بر اين‌ بعد از ابعاد عدالت‌ موعود بسيار تأكيد شده‌ است‌. با نگاهي‌ گذرا به‌ روايات‌ اسلامي‌ به‌ روشني‌ مي‌توان‌ دريافت‌ كه‌ با استقرار حكومت‌ مهدوي‌، رفاه‌ اقتصادي‌ همراه‌ با قسط‌ و عدالت‌ بر سراسر جهان‌ حاكم‌ شده‌ و بشر به‌ آرزوي‌ ديرين‌ خود دست‌ مي‌يابد.
  براي‌ به‌ دست‌ آوردن‌ تصويري‌ اجمالي‌ از عدالت‌ و رفاه‌ اقتصادي‌ عصر ظهور، به‌ چند نمونه‌ از روايت‌هايي‌ كه‌ در اين‌ زمينه‌ وارد شده‌اند، اشاره‌ مي‌كنيم‌:
 يكون‌ المهدي‌ في‌ أمّتي‌... تتنعّم‌ أمّتي‌ في‌ زمانه‌ تنعّماً لم‌ يتنعّم‌ (يتنعّموا) مثله‌ قطّ، البرّ منهم‌ والفاجر. يرسل‌ السّماء عليهم‌ مدراراً ولا تحبس‌الارض‌ من‌ نباتها، و يكون‌المال‌ كدوساً، يأتيه‌ الرجل‌ فيسأله‌ فيحثي‌ له‌ في‌ ثوبه‌ ما استطاع‌ أن‌ يحمله‌. 23
 مهدي‌ در امت‌ من‌ است‌... . امت‌ من‌،  ] اعم‌ از [  نيكان‌ و بدان‌ آنها، در عصر او به‌ آنچنان‌ رفاه‌ و آسايشي‌ دست‌ مي‌يابند كه‌ هرگز مانند آن‌ سابقه‌ نداشته‌ است‌. آسمان‌ بر آنها بارش‌ فراوان‌ مي‌فرستد و زمين‌ گياهانش‌ را از آنها دريغ‌ نمي‌دارد. در آن‌ زمان‌ مال‌ و ثروت‌ چون‌ خرمن‌ برهم‌ انباشته‌ مي‌شود. مردي‌ پيش‌ آن‌ حضرت‌ مي‌آيد و از او درخواست‌ ] كمك‌ [  مي‌كند. ايشان‌ هم‌ به‌ مقداري‌ كه‌ آن‌ مرد مي‌تواند با خود بردارد در لباسش‌ مي‌ريزد.
  امام‌ محمدباقر(ع‌) نيز عدالت‌ اقتصادي‌ دوران‌ ظهور را چنين‌ توصيف‌ مي‌كنند:
 ...فإنّه‌ يقسم‌ بالسويّة‌ و يعدل‌ في‌ خلق‌ الرحمن‌، البرّ منهم‌ والفاجر. 24
 ...او مال‌ و ثروت‌ را به‌ مساوات‌  ] بين‌ مردم‌ [  تقسيم‌ و در ميان‌ آفريدگان‌ ] خداي‌ [  رحمان‌،  ] اعم‌ از [  نيكان‌ و بدان‌ آنها، عدالت‌ برقرار مي‌كند.
  آن‌ حضرت‌ در روايتي‌ ديگر در بيان‌ رفاه‌ عمومي‌ و برابري‌ اقتصادي‌ كه‌ در عصر حاكميت‌ حضرت‌ قائم‌(ع‌) ايجاد مي‌شود، مي‌فرمايند:
 ... و يعطي‌ الناس‌ عطايا مرتين‌ في‌السنة‌ و يرزقهم‌ في‌الشهر رزقين‌ و يسوّي‌ بين‌الناس‌ حتي‌ لاتري‌ محتاجاً الي‌ الزكاة‌ و يجي‌ء أصحاب‌ الزكاة‌ بزكاتهم‌ إلي‌ المحاويج‌ من‌ شيعته‌ فلايقبلونها، فيصرّونها و يدورون‌ في‌ دورهم‌ فيخرجون‌ إليهم‌، فيقولون‌: لاحاجة‌ لنا في‌ دراهمكم‌،... و يجتمع‌ إليه‌ أموال‌ أهل‌ الدنيا كلّها من‌ بطن‌ الارض‌ و ظهرها، فيقال‌ للناس‌: تعالوا إلي‌ ما قطعتم‌ فيه‌ الارحام‌ و سفكتم‌ فيه‌ الدم‌ الحرام‌، و ركبتم‌ فيه‌ المحارم‌. فيعطي‌ عطاء لم‌ يعطه‌ أحد قبله‌. 25
 ... او بخشش‌هايش‌ را دو بار در سال‌ بر مردم‌ ارزاني‌ مي‌دارد و در هر ماه‌ دو بار به‌ آنها روزي‌ مي‌دهد. او ميان‌ مردم‌ چنان‌ برابري‌ ايجاد مي‌كند ك‌ هيچ‌ نيازمند زكاتي‌ يافت‌ نمي‌شود. صاحبان‌ زكات‌ با زكات‌هاي‌ خود به‌ سوي‌ مستمندان‌ از شيعيان‌ او روي‌ مي‌آورند، اما آنها از پذيرش‌ زكات‌ خودداري‌ مي‌كند. پس‌ صاحبان‌ زكات‌، زكاتشان‌ را در هميان‌ گذاشته‌، در خانه‌هاي‌ مستمندان‌ مي‌گردانند و به‌ آنها عرضه‌ مي‌كنند، اما آنها مي‌گويند: ما را نيازي‌ به‌ دراهم‌ شما نيست‌... همة‌ اموال‌ اهل‌ دنيا، چه‌ ] آنها كه‌ [  از دل‌ زمين‌  ] به‌ دست‌ مي‌آيد [  و  ] چه‌ آنها كه‌ [  از روي‌ زمين‌ ] حاصل‌ مي‌شود [  نزد او جمع‌ مي‌شود؛ پس‌ او به‌ مردم‌ مي‌گويد: بياييد به‌ سوي‌ آنچه‌ در راه‌  ] به‌ دست‌ آوردن‌ [  آن‌ پيوندهاي‌ خويشي‌ را گسستيد؛ خون‌ به‌ ناحق‌ ريختيد و به‌ محارم‌ دست‌ يازيديد. پس‌ او آنچنان‌ بخششي‌ به‌ مردم‌ ارزاني‌ مي‌كند كه‌ پيش‌ از آن‌ هيچكس‌ ارزاني‌ نداشته‌ است‌.
  نكته‌ مهمي‌ كه‌ از اين‌ روايات‌ و برخي‌ ديگر از روايات‌ به‌ دست‌ مي‌آيد اين‌ است‌ كه‌ در زمان‌ امام‌ مهدي‌(ع‌) مردم‌ علاوه‌ بر بي‌نيازي‌ ظاهري‌ كه‌ در اثر گسترش‌ رفاه‌ عمومي‌ و توزيع‌ عادلانه‌ ثروت‌ها، بدان‌ دست‌ مي‌يابند؛ از نظر باطني‌ نيز به‌ بي‌نيازي‌ مي‌رسند و روحيه‌ زياده‌خواهي‌ و زياده‌طلبي‌ در آنها از ميان‌ مي‌رود تا آنجا كه‌ از پذيرش‌ مال‌ و ثروتي‌ كه‌ احساس‌ مي‌كنند نيازي‌ بدان‌ ندارند خودداري‌ مي‌كنند. روايت‌ زير كه‌ از پيامبر گرامي‌ اسلام‌(ص‌) نقل‌ شده‌، اين‌ نكته‌ را به‌ روشني‌ بيان‌ مي‌كند:
 إذا خرج‌ المهديّ ألقي‌ الله تعالي‌ الغني‌ في‌ قلوب‌ العباد، حتّي‌ يقول‌ المهديّ: من‌ يريد المال‌؟ فلا يأتيه‌ أحد إلاّ واحد يقول‌ أنا. فيقول‌: أحث‌ فيحثي‌ فيحمل‌ علي‌ ظهره‌، حتي‌ إذا أتي‌ أقصي‌ الناس‌. قال‌: ألا أراني‌ شرّ من‌ هاهنا، فيرجع‌ فيردّه‌ إليه‌، فيقول‌: خذ مالك‌، لاحاجة‌ لي‌ فيه‌. 26
 هنگامي‌ كه‌ مهدي‌ ظهور كند، خداوند تعالي‌ بي‌نيازي‌ را در دل‌هاي‌ بندگان‌ جايگزين‌ مي‌سازد، تا آنجا كه‌ وقتي‌ مهدي‌ مي‌گويد: چه‌ كسي‌ مال‌ و دارايي‌ مي‌خواهد؟ جز يك‌ نفر هيچكس‌ به‌ سوي‌ او نمي‌آيد. پس‌ او مي‌گويد:  ] هر چه‌ خواهي‌ [  برگير. آن‌ مرد هم‌ مقداري‌ مال‌ برگرفته‌ بر دوش‌ خود گذاشته‌ مي‌رود، تا آنجا كه‌ به‌ دورترين‌ مردم‌ مي‌رسد. در اين‌ وقت‌ مي‌گويد: آيا من‌ از اين‌ مردم‌ هم‌ بدترم‌. پس‌ باز مي‌گردد و آن‌ مال‌ را به‌ مهدي‌ برمي‌گرداند و مي‌گويد: مالت‌ را بگير نيازي‌ به‌ آن‌ ندارم‌.

. ژرفاي‌ عدالت‌ موعود  عدالت‌ مهدوي‌ نه‌ تنها نمودهاي‌ مختلف‌ روابط‌ اجتماعي‌ را تحت‌ تأثير قرار داده‌ و روابط‌ فرهنگي‌، آموزشي‌، حقوقي‌، قضايي‌ و اقتصادي‌ جوامع‌ انساني‌ را عادلانه‌ مي‌سازد، بلكه‌ بر روابط‌ فردي‌ مردم‌ نيز تأثير گذاشته‌ و تا اندروني‌ترين‌ و شخصي‌ترين‌ روابط‌ مردم‌ نيز نفوذ مي‌كند؛ كاري‌ كه‌ از عهدة‌ هيچ‌ نظام‌ سياسي‌،  اجتماعي‌ ساخته‌ نيست‌.
  براي‌ روشن‌تر اين‌ موضوع‌ توجه‌ شما را به‌ روايتي‌ كه‌ از امام‌ صادق‌(ع‌) نقل‌ شده‌ جلب‌ مي‌كنيم‌. آن‌ حضرت‌ در توصيف‌ عدالت‌ قائم‌ آل‌محمد(ع‌) مي‌فرمايد:
 ... أما والله ليدخلنّ عليهم‌ عدله‌ جوف‌ بيوتهم‌ كما يدخل‌ الحرّ والقرّ. 27
 به‌ خدا سوگند، او عدالتش‌ را تا آخرين‌ زواياي‌ خانه‌هاي‌ مردم‌ وارد مي‌كند، همچنانكه‌ سرما و گرما وارد خانه‌ها مي‌شود.
  براساس‌ اين‌ روايت‌ مي‌توان‌ گفت‌ كه‌ در زمان‌ امام‌ مهدي‌(ع‌) روابط‌ خانوادگي‌، اعم‌ از روابط‌ زن‌ و شوهر، روابط‌ پدر و مادر و فرزندان‌ و روابط‌ ساير خويشان‌ و بستگان‌ با يكديگر بر پايه‌ عدالت‌ سامان‌ مي‌يابد و هرگونه‌ ستم‌، تجاوز، بي‌عدالتي‌ و تضييع‌ حقوق‌ از نهاد خانواده‌، به‌ عنوان‌ اساسي‌ترين‌ ركن‌ اجتماع‌، رخت‌ برمي‌بندد. قطعاً در چنين‌ شرايطي‌ همة‌ آسيب‌ها و نابساماني‌هاي‌ اجتماعي‌ كه‌ در اثر نبود روابط‌ عادلانه‌ و انساني‌ در كانون‌ خانواده‌ها به‌ وجود مي‌آيد، از بين‌ مي‌رود.

 4. اهداف‌ عدالت‌ موعود
  از مجموعه‌ آنچه‌ تا كنون‌ گفته‌ شد به‌ تصوير جامعي‌ از شرايط‌ اجتماعي‌، فرهنگي‌ و اقتصادي‌ عصر ظهور دست‌ مي‌يابيم‌ و بر ما روشن‌ مي‌شود كه‌ عدالت‌ موعود چگونه‌ جوامع‌ انساني‌ را متحول‌ ساخته‌ و زمينة‌ رشد و كمال‌ معنوي‌ انسان‌ها را فراهم‌ مي‌سازد. به‌ بيان‌ ديگر عدالت‌ موعود، همه‌ ابعاد وجود آدمي‌ را هدف‌ قرار داده‌ و چون‌ ميزاني‌ دقيق‌، زندگي‌ مادي‌ و معنوي‌ انسان‌ها را به‌ اعتدال‌ مي‌كشاند.
  عدالت‌ مهدوي‌ ـ چنانكه‌ در كلام‌ پيامبر گرامي‌ اسلام‌(ص‌) نيز بر آن‌ تأكيد شده‌ ـ انساني‌ را كه‌ در پس‌ قرون‌ و اعصار از اصل‌ خود دور و در حجاب‌هاي‌ ظلماني‌ غوطه‌ور شده‌ بود، با حقيقت‌ خود آشنا و به‌ اصل‌ خود برمي‌گرداند:
 تأوي‌ إليه‌ أمّته‌ كما تأوي‌ النَّحلة‌  ] إلي‌ [ يعسوبها، يملاء الارض‌ عدلاً كما ملئت‌ جورا، حتّي‌ يكون‌ الناس‌ علي‌ مثل‌ أمرهم‌ الاوّل‌. 28
 امت‌ مهدي‌ به‌ سوي‌ او پناه‌ مي‌برند، چنانكه‌ زنبوران‌ عسل‌ به‌ ملكة‌ خود پناه‌ مي‌آورند. او زمين‌ را از عدالت‌ پر مي‌سازد، همچنانكه‌ از ستم‌ انباشته‌ شده‌ بود؛ تا مردم‌ آن‌گونه‌ شوند كه‌ در آغاز  ] آفرينش‌ [  بودند.
  با اين‌ بيان‌ مي‌توان‌ گفت‌ كه‌ در فرهنگ‌ مهدوي‌، عدالت‌، مظهر همه‌ خوبي‌ها و ظلم‌، نماد همه‌ بدي‌هاست‌ و از اين‌ رو عدالت‌ جامع‌ همه‌ هدف‌هايي‌ است‌ كه‌ مي‌توان‌ براي‌ انقلاب‌ رهايي‌بخش‌ امام‌ مهدي‌(ع‌) تصور كرد. و به‌ همين‌ دليل‌ است‌ كه‌ مي‌بينيم‌ در روايات‌ بيش‌ از هر چيز بر عدالت‌ گستري‌ و ظلم‌ ستيزي‌ آن‌ حضرت‌ تأكيد شده‌ است‌.

 پي‌نوشت‌ها :
 1 .  قرآن‌ كريم‌ شرك‌ را ستمي‌ بزرگ‌ برشمرده‌ است‌: «... إنّ الشرك‌ لظلم‌ عظيم‌» (سوره‌ لقمان‌(31) آيه‌ 13).
 2 .  در آيات‌ متعددي‌ از قرآن‌ از «ظلم‌ به‌ خود» سخن‌ به‌ ميان‌ آمده‌ است‌ كه‌ براي‌ نمونه‌ به‌ اين‌ موارد مي‌توان‌ اشاره‌ كرد: «ثمّ أورثنا الكتاب‌ الذين‌ اصطفينا من‌ عبادنا فمنهم‌ ظالم‌ لنفسه‌ و...» (سوره‌ فاطر (35) آيه‌ 32)؛ «... و من‌ يتّعد حدود الله فقد ظلم‌ نفسه‌» (سوره‌ طلاق‌ (65) آيه‌ 1).
 3 .  يكي‌ از آيات‌ قرآن‌ كه‌ در آن‌ از ظلم‌ به‌ مردم‌ سخن‌ گفته‌ شده‌ آيه‌ زير است‌: «إنمّا السبيل‌ علي‌الذين‌ يظلمون‌ الناس‌ و يبغون‌ في‌الارض‌ بغير الحق‌...» (سوره‌ شوري‌ (42) آيه‌ 42).
 4 .  سوره‌ نساء (4) آيه‌ 48.
 5 .  نهج‌البلاغه‌، ترجمه‌ مهدي‌ فولادوند، خطبه‌ 174، ص‌228.
 6 .  سوره‌ توبه‌ (9) آيه‌ 33.
 7 .  المجلسي‌، محمدباقر، بحارالانوار، ج‌51، ص‌60، ح‌58.
 8 .  ر.ك‌: همان‌، ص‌ 60-61.
 9 .  القمي‌، ابوالحسن‌ علي‌ بن‌ ابراهيم‌، تفسير القمي‌، ج‌1، ص‌228؛ بحارالانوار، ج‌51، ص‌50. گفتني‌ است‌ آنچه‌ در بحارالانوار از تفسير ياد شده‌ نقل‌ شده‌، اندكي‌ با متن‌ نسخة‌ چاپي‌ اين‌ تفسير تفاوت‌ دارد و آنچه‌ در اينجا آمده‌ عبارت‌ نقل‌ شده‌ در بحارالانوار است‌.
 10.  سوره‌ حج‌(22) آيه‌ 41.
 11.  بحارالانوار، ج‌51، ص‌47-48، ح‌9.
 12.  الطوسي‌، ابوجعفر محمدبن‌ الحسن‌، كتاب‌ الغيبة‌، ص‌114؛ بحارالانوار، ج‌51، ص‌75، ح‌29.
 13.  بحارالانوار، ج‌52، ص‌280، ح‌6.
 14.  همان‌، ص‌321-322، ح‌29.
 15.  سوره‌ حديد(57) آيه‌ 17.
 16.  الصدوق‌، ابوجعفر محمدبن‌ الحسن‌، كمال‌الدين‌ و تمام‌النعمة‌، ج‌2، ص‌668، ح‌13.
 17.  بحارالانوار، ج‌51، ص‌53، ح‌31.
 18.  الكليني‌، ابوجعفر محمدبن‌ يعقوب‌، الكافي‌، ج‌1، ص‌25، ح‌21.
 19.  برخي‌ از نويسندگان‌ اين‌ روايت‌ را اين‌گونه‌ ترجمه‌ كرده‌اند: «در زمان‌ مهدي‌(ع‌) به‌ همة‌ مردم‌، حكمت‌ و علم‌ بياموزند. تا آنجا كه‌ زنان‌ در خانه‌ها، با كتاب‌ خدا و سنت‌ پيامبر، قضاوت‌ كنند» حكيمي‌، محمد، عصر زندگي‌ و چگونگي‌ آينده‌ انسان‌ و اسلام‌، ص‌191.
 20.  النعماني‌، ابن‌ ابي‌ زينب‌ محمدبن‌ ابراهيم‌، غيبت‌ نعماني‌، ترجمه‌ محمد جواد غفاري‌، باب‌ 13، ص‌337، ح‌30.
 21.  بحارالانوار، ج‌52، ص‌339، ح‌86.
 22.  غيبت‌ نعماني‌، باب‌21، ص‌443، ح‌8.
 23.  بحارالانوار، ج‌36، ص‌369.
 24.  همان‌، ج‌ 51، ص‌29، ح‌2.
 25.  همان‌، ج‌52، ص‌390، ج‌12.
 26.  ابن‌ حماد، الفتن‌، ص‌100، به‌ نقل‌ از: معجم‌ احاديث‌ الامام‌ المهدي‌، ج‌1، ص‌240، ح‌145.
 27.  بحارالانوار، ج‌52، ص‌362، ح‌131.
 28.  الفتن‌، ص‌99 به‌ نقل‌ از: معجم‌ احاديث‌ الامام‌ المهدي‌، ج‌1، ص‌220، ح‌130.

اركان عدالت موعود ( قسمت اول )

 عدالت‌ موعود و يا به‌ بيان‌ ديگر عدالتي‌ كه‌ وعدة‌ تحقق‌ آن‌ در زمان‌ ظهور امام‌ مهدي‌(ع‌) داده‌ شده‌، از نظر دامنه‌، گستره‌ و ژرفا بي‌همتاست‌ و درست‌ به‌ همين‌ دليل‌ است‌ كه‌ حكومت‌هاي‌ بشري‌ از ايجاد نظام‌ عادلانه‌اي‌ مشابه‌ آنچه‌ در عصر موعود، محقق‌ خواهد شد عاجزند.
  براي‌ درك‌ ابعاد و زواياي‌ مختلف‌ عدالت‌ مهدوي‌ در اين‌ مقاله‌ نگاهي‌ گذرا خواهيم‌ داشت‌ به‌ بخشي‌ از رواياتي‌ كه‌ به‌ توصيف‌ قيام‌ ظلم‌ ستيز و عدالت‌ گستر امام‌ مهدي‌(ع‌) پرداخته‌اند.

 1. دامنة‌ عدالت‌ موعود
  در فرهنگ‌ اسلامي‌، ظلم‌ معاني‌ و مصاديق‌ متعددي‌ دارد و در آيات‌ و روايات‌ اين‌ كلمه‌ به‌ سه‌ مفهوم‌ به‌ كار رفته‌ است‌: 1. ظلم‌ در معناي‌ كفر و شرك‌ نسبت‌ به‌ خدا 1 ؛ 2. ظلم‌ نسبت‌ به‌ خود (گناه‌ و عصيان‌) 2  و 3. ظلم‌ نسبت‌ به‌ ديگران‌ (ستم‌ و تجاوز) 3 . امام‌ علي‌(ع‌) در بياني‌ بسيار زيبا معاني‌ متعدد ظلم‌ را اينگونه‌ تبيين‌ كرده‌اند:
 ألا و إنّ الظلم‌ ثلاثة‌: فظلم‌ لايغفر، و ظلم‌ لايترك‌، و ظلم‌ مغفور لايطلب‌ فأمّا الظلم‌ الذي‌ لايغفر فالشرك‌ بالله، قال‌الله سبحانه‌: «إنّ الله لايغفر أن‌ يشرك‌ به‌» 4  و أمّا الظلم‌ الذي‌ يغفر فظلم‌ العبد نفسه‌ عند بعض‌ الهنات‌ و أمّا الظلم‌ الذي‌ لايترك‌ فظلم‌ العباد بعضهم‌ بعضاً.
 بدانيد كه‌ ستم‌ سه‌ گونه‌ است‌: ستمي‌ كه‌ هرگز آمرزيده‌ نشود و ستمي‌ كه‌ بازخواست‌ گردد و ستمي‌ كه‌ بخشوده‌ است‌ و بازخواست‌ نشود. امّا آن‌ ستمي‌ كه‌ هرگز آمرزيده‌ نشود، شرك‌ به‌ خداست‌. خداي‌ تعالي‌ گويد: «مسلّماً خدا، اين‌ را كه‌ به‌ او شرك‌ ورزيده‌ شود نمي‌بخشايد» و ستمي‌ كه‌ آمرزيده‌ شود ظلم‌ بنده‌ است‌ به‌ خود به‌ ارتكاب‌ برخي‌ كارهاي‌ ناشايست‌، و ستمي‌ كه‌ بازخواست‌ مي‌شود ظلم‌ كردن‌ مردم‌ بر يكديگر است‌. 5
  همچنانكه‌ «ظلم‌» مفاهيم‌ و مصاديق‌ متعددي‌ دارد، كلمة‌ مقابل‌ آن‌؛ يعني‌ «عدل‌» نيز از نظر معنا و مصداق‌ بسيار گسترده‌ است‌ و حوزة‌ وسيعي‌ را شامل‌ مي‌شود. به‌ بيان‌ ديگر براساس‌ آموزه‌هاي‌ دين‌ اسلام‌، عدالت‌ و عدالت‌گستري‌ تنها به‌ صحنة‌ حيات‌ اجتماعي‌ انسان‌ها و روابط‌ آنها با ديگران‌ محدود نمي‌شود، بلكه‌ حوزة‌ وسيعي‌ شامل‌ رابطة‌ انسان‌ با خدا، رابطة‌ انسان‌ با خود و رابطة‌ انسان‌ با ديگران‌ را دربر مي‌گيرد. از همين‌ روست‌ كه‌ مي‌بينيم‌ در روايات‌ اسلامي‌ هر زمان‌ كه‌ از ظلم‌ستيزي‌ امام‌ مهدي‌(ع‌) سخن‌ به‌ ميان‌ مي‌آيد، همة‌ مظاهر ظلم‌ مورد توجه‌ قرار مي‌گيرد و بر اين‌ نكته‌ تأكيد مي‌شود كه‌ آن‌ حضرت‌ نه‌ تنها رسم‌ ستم‌ و تجاوز را در روابط‌ انسان‌ها با يكديگر برمي‌اندازد و اين‌ روابط‌ را بر محور عدالت‌ سامان‌ مي‌دهد، بلكه‌ با هرگونه‌ كژروي‌، كج‌انديشي‌ و انحراف‌ اخلاقي‌ و اعتقادي‌ نيز مبارزه‌ مي‌كند و رابطة‌ انسان‌ با خود و با خداي‌ خود را نيز به‌ عدالت‌ برمي‌گرداند.
  براي‌ روشن‌تر شدن‌ آنچه‌ گفته‌ شد به‌ بررسي‌ برخي‌ از روايت‌هايي‌ مي‌پردازيم‌ كه‌ به‌ توصيف‌ ظلم‌ستيزي‌ و عدالت‌گستري‌ امام‌ مهدي‌(ع‌) پرداخته‌اند تا مشخص‌ شود كه‌ در هر يك‌ از آنها كدام‌ معنا از ظلم‌ و كدام‌ مصداق‌ از عدالت‌ قصد شده‌ است‌:

 1-1. عدالت‌ در رابطة‌ انسان‌ با خدا
  در برخي‌ از روايات‌، به‌ معناي‌ نخست‌ ظلم‌؛ يعني‌ كفر و شرك‌، توجه‌ شده‌ و قيام‌ عدالت‌گستر امام‌ مهدي‌(ع‌) را به‌ عنوان‌ قيامي‌ كه‌ اين‌ نوع‌ از ظلم‌ را از صحنة‌ روزگار پاك‌ مي‌سازد، تفسير كرده‌اند كه‌ روايت‌ زير از ابوبصير از آن‌ جمله‌ است‌:
 سألت‌ أبا عبدالله عليه‌السلام‌ عن‌ قول‌ الله تعالي‌ في‌ كتابه‌: «هوالذي‌ أرسل‌ رسوله‌ بالهدي‌ و دين‌الحق‌ ّ  ليظهره‌ علي‌ الدين‌ كلّه‌ ولو كره‌ المشركون‌». 6
 از ابا عبدالله  ] امام‌ صادق‌ [  كه‌ درود بر او باد ـ در مورد اين‌ سخن‌ خداي‌ تعالي‌ در كتابش‌ پرسيدم‌:
 «او كسي‌ است‌ كه‌ پيامبرش‌ را با هدايت‌ و دين‌ درست‌ فرستاد تا آن‌ را بر هر چه‌ دين‌ است‌ پيروز گرداند، هر چند مشركان‌ خوش‌ نداشته‌ باشند».
  آن‌ حضرت‌ در پاسخ‌ فرمودند:
 والله ما أنزل‌ تاويلها بعد قلت‌: جعلت‌ فداك‌ و متي‌ ينزل‌؟ قال‌: حتي‌ يقوم‌ القائم‌ إن‌ شاء الله فإذا خرج‌ القائم‌ لم‌ يبق‌ كافر و مشرك‌ إلاّ كره‌ خروجه‌ حتي‌ لوكان‌ كافر أو مشرك‌ في‌ بطن‌ صخرة‌ لقالت‌ الصخرة‌ يا مؤمن‌ في‌ بطني‌ كافر أو مشرك‌ فاقتله‌ قال‌: فينحيّه‌ الله فيقتله‌. 7
 به‌ خدا سوگند، هنوز تأويل‌ اين‌ آيه‌ نازل‌ نشده‌ است‌. گفتم‌: فدايت‌ شوم‌، پس‌ كي‌ نازل‌ مي‌شود؟ فرمود: زماني‌ كه‌ به‌ خواست‌ خدا قائم‌ به‌ پا خيزد. پس‌ هنگامي‌ كه‌ قائم‌ قيام‌ كند، هيچ‌ كافر و مشركي‌ نمي‌ماند مگر اينكه‌ از قيام‌ او ناخشنود است‌. حتي‌ اگر كافر يا مشركي‌ در دل‌ سنگي‌ باشد، آن‌ سنگ‌ ندا مي‌دهد كه‌: اي‌ مؤمن‌! كافر يا مشركي‌ در دل‌ من‌ است‌، او را بكش‌. فرمود: پس‌ خدا او را آشكار مي‌كند  ] و آن‌ مؤمن‌ [  او را مي‌كشد.
  در ذيل‌ آية‌ ياد شده‌ روايات‌ ديگري‌ نيز وارد شده‌ است‌ كه‌ همه‌ آنها دلالت‌ بر اين‌ دارند كه‌ در زمان‌ ظهور امام‌ مهدي‌(ع‌) جهان‌ از همة‌ مظاهر كفر و شرك‌ پيراسته‌ و دين‌ حق‌ بر سراسر گيتي‌ حاكم‌ مي‌شود. 8
  در تفسير علي‌ بن‌ ابراهيم‌ قمي‌، معروف‌ به‌  تفسير القمي‌،  نيز در تفسير اين‌ آيه‌ چنين‌ آمده‌ است‌:
 إنّها نزلت‌ في‌القائم‌ من‌ ال‌ محمد عليهم‌السلام‌ و هو الاءمام‌ الذي‌ يظهره‌ الله علي‌ الدين‌ كلّه‌ فيملاء الارض‌ قسطاً و عدلاً كما ملئت‌ جوراً و ظلماً و هذا ممّا ذكرنا أنّ تأويله‌ بعد تنزيله‌. 9
 اين‌ آيه‌ در مورد قائم‌ از آل‌ محمد ـ كه‌ درود بر آنها باد ـ نازل‌ شده‌ است‌. او آن‌ پيشوايي‌ است‌ كه‌ خداوند او را بر همه‌ اديان‌ پيروز مي‌گرداند، و زمين‌ را از قسط‌ و عدل‌ پر مي‌سازد. همچنانكه‌  ] پيش‌ از آن‌ [  از جور و ستم‌ پر شده‌ بود. و اين‌ آيه‌ از جمله‌ مواردي‌ است‌ كه‌ گفتيم‌ تأويل‌ آن‌ پس‌ از تنزيلش‌ خواهد آمد.
  از ديگر رواياتي‌ كه‌ در آنها مصداق‌ اول‌ ظلم‌ ـ البته‌ در معنايي‌ وسيع‌تر كه‌ شامل‌ هرگونه‌ بدعت‌ و باطل‌ نيز مي‌شود ـ اراده‌ شده‌ است‌، روايتي‌ است‌ كه‌ از امام‌ باقر(ع‌) در تفسير اين‌ آية‌ شريفه‌ وارده‌ شده‌ است‌:
 الذين‌ إن‌ مكنّاهم‌ في‌الارض‌ أقاموا الصلوة‌ و اتوا الزكوة‌ و أمروا بالمعروف‌ و نهوا عن‌ المنكر و لله عاقبة‌الامور. 10
 همان‌ كسي‌ كه‌ چون‌ در زمين‌ به‌ آنان‌ توانايي‌ دهيم‌، نماز برپا مي‌دارند و زكات‌ مي‌دهند و به‌ كارهاي‌ پسنديده‌ وا مي‌دارند و از كارهاي‌ ناپسند باز مي‌دارند، فرجام‌ همة‌ كارها از آن‌ خداست‌.
  آن‌ حضرت‌ در تفسير آية‌ ياد شده‌ مي‌فرمايد:
 فهذه‌ لا´ل‌ محمد صلّي‌ الله عليهم‌ إلي‌ آخر الائمة‌ و المهديّ و أصحابه‌ يملّكهم‌ الله مشارق‌ الارض‌ و مغاربها و يظهر  ] به‌ [ الدين‌ و يميت‌ الله به‌ و بأصحابه‌ البدع‌ و الباطل‌ كما أمات‌ السّفهاء الحقّ حتّي‌ لايري‌ أين‌ الظلم‌ و يأمرون‌ بالمعروف‌ و ينهون‌ عن‌ المنكر. 11
 اين‌ آيه‌ دربارة‌ خاندان‌ محمد ـ كه‌ درود خداوند بر آنها باد ـ تا آخرين‌ امام‌  ] نازل‌ شده‌ [  است‌. خداوند مشرق‌ها و مغرب‌هاي‌ زمين‌ را در اختيار مهدي‌ و ياران‌ او قرار مي‌دهد و دين‌ را به‌ دست‌ او آشكار مي‌سازد. خداوند به‌ وسيله‌ مهدي‌ و يارانش‌ همة‌  ] مظاهر [  بدعت‌ و باطل‌ را مي‌ميراند، همچنانكه‌  ] پيش‌ از آن‌ [ نابخردان‌ حق‌ را ميرانده‌ بودند. به‌ گونه‌اي‌ كه‌ ظلم‌ در هيچ‌ جا ديده‌ نمي‌شود. و امر به‌ معروف‌ و نهي‌ از منكر مي‌كنند.

 2-1. عدالت‌ در رابطة‌ انسان‌ با خود
  در پاره‌اي‌ ديگر از رواياتي‌ كه‌ به‌ ظلم‌ستيزي‌ امام‌ مهدي‌(ع‌) پرداخته‌اند، دومين‌ چهرة‌ ظلم‌؛ يعني‌ ظلم‌ انسان‌ به‌ خود، با همه‌ مظاهر آن‌، مورد توجه‌ قرار گرفته‌ و بر اين‌ موضوع‌ تأكيد شده‌ است‌ كه‌ آن‌ حضرت‌ با هدف‌ گسترش‌ عدالت‌ در جهان‌ با هرگونه‌ فساد و تباهي‌ و گناه‌ و نافرماني‌ خدا، مبارزه‌ و زمين‌ را از هرگونه‌ پليدي‌ پاك‌ مي‌كند:
 يفرّج‌ الله بالمهدي‌ عن‌ الامّة‌ يملاء قلوب‌ العباد عبادة‌ يسعهم‌ عدله‌. به‌ يمحق‌ الله الكذب‌ و يذهب‌ الزمان‌ الكلب‌ و به‌ يخرج‌ ذلّ الرقّ من‌ أعناقكم‌. 12
 خداوند به‌ وسيلة‌ مهدي‌ براي‌ امت‌ گشايش‌ حاصل‌ مي‌كند. او دل‌هاي‌ بندگان‌ را با عبادت‌ پر مي‌كند و عدالتش‌ را بر آنها دامن‌گستر مي‌سازد. خداوند به‌ وسيلة‌ او دروغ‌ و دروغگويي‌ را ريشه‌كن‌ مي‌كند و خوي‌ درندگي‌ و ستيزه‌جويي‌ را از بين‌ مي‌برد و طوق‌ ذلت‌ و بردگي‌ را از گردن‌ شما برمي‌دارد.

  در روايت‌ ديگري‌ از امام‌ علي‌(ع‌) تصريح‌ شده‌ كه‌ در زمان‌ ظهور امام‌ مهدي‌(ع‌) عدالت‌ بر جهان‌ درون‌ انسان‌ها نيز حاكم‌ مي‌شود و همه‌ به‌ صلاح‌ و رستگاري‌ روي‌ مي‌آورند:
 ... يملاء الارض‌ عدلاً و قسطاً و نوراً و برهاناً، يدين‌ له‌ عرض‌ البلاد و طولها، لايبقي‌ كافر إلاّ امن‌، ولا طالح‌ إلاّ صلح‌ و تصطلح‌ في‌ ملكه‌ السباع‌. 13
 ... او زمين‌ را از عدل‌ و قسط‌ و نور و برهان‌ پر مي‌كند، طول‌ و عرض‌ جهان‌ برابر او تسليم‌ مي‌شود. هيچ‌ كافري‌ نمي‌ماند مگر اينكه‌ ايمان‌ مي‌آورد و هيچ‌ نابكاري‌ نمي‌ماند مگر اينكه‌ به‌ صلاح‌ و پرهيزگاري‌ مي‌گرايد. در دولت‌ او درندگان‌ نيز از در سازش‌ با يكديگر درمي‌آيند.

 3-1. عدالت‌ در رابطة‌ انسان‌ با ديگران‌
  برخي‌ ديگر از روايات‌ به‌ سومين‌ مصداق‌ ظلم‌؛ يعني‌ ستم‌ و تجاوز به‌ ديگران‌ توجه‌ كرده‌ و از ميان‌ برداشتن‌ همة‌ روابط‌ ظالمانة‌ موجود در جوامع‌ انساني‌ را به‌ عنوان‌ يكي‌ ديگر از مظاهر عدل‌ مهدوي‌ برشمرده‌اند. از جمله‌ در روايتي‌ كه‌ از امام‌ رضا(ع‌) نقل‌ شده‌ در توصيف‌ «قائم‌ اهل‌بيت‌» چنين‌ آمده‌ است‌:
 يطهّر الله به‌ الارض‌ من‌ كلّ جور، و يقدّسها من‌ كلّ ظلم‌... فإذا خرج‌ أشرقت‌ الارض‌ بنور ربّها و وضع‌ ميزان‌ العدل‌ بين‌ الناس‌ فلا يظلم‌ أحد أحداً. 14
 خداوند به‌ وسيلة‌ قائم‌، جهان‌ را از هرگونه‌ ناروايي‌ پاكيزه‌ و از هرگونه‌ ستم‌ پيراسته‌ مي‌سازد... آنگاه‌ كه‌ او قيام‌ كند زمين‌ به‌ نور پروردگارش‌ روشن‌ مي‌شود؛ ميزان‌ عدل‌ را در ميان‌ مردم‌ برپا مي‌سازد و هيچكس‌ به‌ ديگري‌ ستم‌ روا نخواهد داشت‌.

 2. گسترة‌ عدالت‌ موعود
  گسترة‌ عدالت‌ موعود را با دو نگاه‌ مي‌توان‌ مورد بررسي‌ و تجزيه‌ و تحليل‌ قرار داد: نخست‌ با يك‌ نگاه‌ كلان‌؛ در اين‌ نگاه‌ آنچه‌ مورد توجه‌ قرار مي‌گيرد فراگيري‌ عدالت‌ آن‌ حضرت‌ و گسترش‌ آن‌ در جاي‌ جاي‌ كرة‌ خاك‌ است‌. دوم‌، با يك‌ نگاه‌ جزيي‌ و موردي‌؛ در اين‌ نگاه‌ علاوه‌ بر جهان‌ شمولي‌ و توسعه‌ عام‌ و فراگير عدالت‌ موعود، حاكميت‌ عدالت‌ بر شئون‌ مختلف‌ حيات‌ انسان‌ نيز مورد توجه‌ قرار مي‌گيرد. به‌ بيان‌ ديگر در نگاه‌ دوم‌، حاكميت‌ عدالت‌ مهدوي‌ بر هر يك‌ از روابط‌ فرهنگي‌، سياسي‌، اقتصادي‌ و حقوقي‌ جوامع‌ انساني‌ به‌ تفكيك‌ مطالعه‌ و بررسي‌ مي‌شود.
  در اينجا تلاش‌ خواهيم‌ كرد گسترة‌ عدالت‌ موعود را با توجه‌ به‌ دو نگاه‌ ياد شده‌، از منظر روايات‌ مورد بررسي‌ قرار دهيم‌.

 1-2. جهان‌شمولي‌
  از بررسي‌ رواياتي‌ كه‌ در زمينة‌ ويژگي‌هاي‌ عصر حكومت‌ جهاني‌ امام‌ مهدي‌(ع‌) وارد شده‌اند، چنين‌ برمي‌آيد كه‌ در آن‌ عصر، جهان‌ با همه‌ وسعتش‌ در دايرة‌ حاكميت‌ عدل‌ مهدوي‌ قرار گرفته‌ و هيچ‌ كجاي‌ جهان‌ از حوزة‌ نفوذ عدالت‌ موعود خارج‌ نمي‌ماند.
  از مهم‌ترين‌ روايت‌هايي‌ كه‌ با توجه‌ به‌ آنها مي‌توان‌ به‌ جهان‌شمولي‌ عدالت‌ مهدي‌ پي‌ برد، روايت‌هاي‌ متواتري‌ است‌ كه‌ از شيعه‌ و اهل‌ سنت‌ نقل‌ شده‌ و در آنها تصريح‌ شده‌ است‌ كه‌ امام‌ مهدي‌(ع‌) جهان‌ را پس‌ از آنكه‌ از ظلم‌ و ستم‌ پر شده‌ از عدل‌ و داد آكنده‌ مي‌سازد.
  پيش‌ از اين‌ به‌ چند مورد از اين‌ روايات‌ اشاره‌ كرديم‌ و از اين‌ رو از تكرار آنها خودداري‌ مي‌كنيم‌.
  پاره‌اي‌ ديگر از روايات‌ كه‌ مي‌توان‌ جهان‌شمولي‌ عدالت‌ مهدوي‌ را از آنها استفاده‌ كرد، رواياتي‌ است‌ كه‌ در آنها تصريح‌ شده‌ با ظهور امام‌ مهدي‌(ع‌) همة‌ زمين‌ ـ و نه‌ فقط‌ قسمتي‌ از آن‌ ـ زنده‌ مي‌شود و حيات‌ دوباره‌ مي‌يابد. اين‌ روايات‌ خود كنايه‌ از اين‌ است‌ كه‌ با گسترش‌ عدالت‌ آن‌ حضرت‌، جهان‌ خسته‌ از ظلم‌ و ستم‌ ـ كه‌ رفته‌ رفته‌ به‌ پيكري‌ بي‌جان‌ تبديل‌ شده‌ ـ حيات‌ دوباره‌ پيدا مي‌كند و نشاط‌ و سرزندگي‌ خود را باز مي‌يابد.
  بخشي‌ از اين‌ روايات‌، رواياتي‌ است‌ كه‌ در تفسير آية‌ شريفه‌ زير وارد شده‌ است‌:
 إعلموا أنّ الله يحيي‌ الارض‌ بعد موتها قد بيّنا لكم‌ الا´يات‌ لعلّكم‌ تعقلون‌. 15
 بدانيد كه‌ خدا زمين‌ را پس‌ از مرگش‌ زنده‌ مي‌گرداند. به‌ راستي‌ آيات‌ ] خود [  را براي‌ شما روشن‌ گردانيده‌ايم‌، باشد كه‌ بينديشيد.
  در يك‌ نمونه‌ از اين‌ روايات‌ كه‌ از امام‌ باقر(ع‌) نقل‌ شده‌ چنين‌ مي‌خوانيم‌:
 يحييها الله عزّوجلّ بالقائم‌ عليه‌السلام‌ بعد موتها. 16
 خداوند، صاحب‌ عزت‌ و جلال‌، به‌ دست‌ قائم‌ ـ كه‌ بر او درود باد ـ زمين‌ را پس‌ از مردنش‌ زنده‌ مي‌سازد.
  از ابن‌عباس‌ نيز در تفسير آية‌ مذكور چنين‌ نقل‌ شده‌ است‌:
 يعني‌ يصلح‌ «الارض‌» بقائم‌ ال‌ محمد من‌ «بعدموتها» يعني‌ من‌ بعد جور أهل‌ مملكتها «قدبينّا لكم‌ الا´يات‌» بقائم‌ ال‌ محمد «لعلّكم‌ تعقلون‌». 17
 ] خداوند [  به‌ وسيلة‌ قام‌ آل‌محمد «زمين‌ را پس‌ از مردنش‌»؛ يعني‌ پس‌ از ستم‌ ساكنان‌ آن‌، آباد و سرزنده‌ مي‌سازد. «به‌ راستي‌ آيات‌ را» به‌ وسيلة‌ قائم‌ آل‌محمد «براي‌ شما روشن‌ گردانيده‌ايم‌ باشد كه‌ بينديشيد».                                                                      ابراهيم شفيعي سروستاني 

 

مفهوم عدالت:

 استاد شهيد مطهرى(رحمه الله) مى فرمايد: كلمه «عدل» در مجموع چهار معنا و يا چهار مورد استعمال دارد:

          الف) موزون بودن; كه نقطه مقابل ظلم نيست بلكه بى تناسبى است.

          ب) تساوى و نفى هر گونه تبعيض

          ج) رعايت حقوق افراد و عطا كردن به هر ذى حق، حق خودش را

          د) رعايت استحقاق ها در افاضه وجود و امتناع نكردن از افاضه و رحمت به آن چه امكان يا كمال وجود دارد.بنابراين، «عدل» معنا و مفهوم وسيعى دارد.

 «عدل» همان قانونى است كه تمام نظام هستى بر محور آن مى گردد، آسمان و زمين و همه موجودات با عدالت بر پا هستند;

پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله)مى فرمايد: «بالعدل قامت السماوات و الارض; آسمان ها و زمين به واسطه «عدل» بر پا است.»

          به تعبير ديگر، «عدل» به معناى واقعى كلمه آن است كه هر چيزى در جاى خود باشد، پس هر گونه انحراف، افراط، تفريط، تجاوز از حد، تجاوز به حقوق ديگران و... بر خلاف اصل عدل است.

 خداوند متعال در آيات متعددى بر رعايت اين اصل تأكيد دارد:

 «إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الاِْحْسَـنِ وَ إِيتَآىِ ذِى الْقُرْبَى وَ يَنْهَى عَنِ الْفَحْشَآءِ وَالْمُنكَرِ وَ الْبَغْىِ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُون ; (نحل، 90) خداوند به عدل و احسان و بخشش به نزديكان مى دهد و از فحشاء و منكر و ظلم و ستم نهى مى كند، خداوند به شما اندرز مى دهد شايد متذكر شويد.»

شمه ای از آيات عدل:

«اى كسانى كه ايمان آورده ايد; همواره براى خدا قيام كنيد و از روى عدالت، گواهى دهيد. دشمنى با جمعيتى، شما را به گناه و ترك عدالت نكشاند. عدالت بورزيد كه به پرهيزگارى نزديك تر است.»(مائده، آيه 8)

عدل در منطق قرآن كريم جايگاهى بس والا دارد برخى از آياتى كه در آن به عدالت و وارستگى ساحت خداوند از ظلم و ستم اشاره شده ، عبارتند از:

بقره ، 272، 281.

 آل عمران ، 25، 108، 161، 182.

 نساء، 40، 49، 124.

 انعام ، 160.

 انفال ، 51، 60.

توبه ، 70.

يونس ، 44.

هود،101; نحل ، 33، 118; اسراء، 71; كهف ، 49; انبياء، 47; حج ، 10; شعراء، 209; عنكبوت ، 40; روم ، 9; مؤمن ، 31;فصلت ،46; زخرف ، 76; ق ، 29; زمر، 69; يس ، 54 و. .  .